ام‌الکتاب
امُ‌الکتاب، به معنای کتاب و اصلی است که همه چیز به آن باز می‌گردد. امام‌خمینی در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از اُم‌الکتاب، حقیقت و ویژگی‌های آن پرداخته و جایگاه آن را بالاتر از عالم عقل و هم‌تراز با انسان کامل و در سرسلسله تعین ثانی می‌داند.
اهمیت و جایگاه ام الکتاب
ام‌الکتاب در اصطلاح دینی به معنای کتاب و اصلی است که همه چیز به آن باز می‌گردد.[۱] واژه ام‌الکتاب اصطلاحی قرآنی است که مفسران در آثار خویش به تحلیل و بررسی و جایگاه و اهمیت آن پرداخته‌اند. اهل معرفت و حکمای الهی در مورد مصداق و حقیقت آن اختلاف نظر دارند.[۲]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از ام‌الکتاب، جایگاه، حقیقت و ویژگی‌های آن پرداخته است.[۳]
حقیقت و معنای اُم الکتاب
اندیشمندان اسلامی درباره چیستی و حقیقت اُم‌الکتاب دارای آراء متفاوتی هستند و برای اُم‌الکتاب معانی متفاوتی به کار برده‌اند از جمله:
آیات محکم
برخی معتقدند ام‌الکتاب همان آیات محکم می‌باشند که مرجعی برای تفسیر آیات متشابه می‌باشند.[۴]
لوح محفوظ
برخی مفسران با استناد به آیه «یمحو الله ما شاء و یثبت وعنده اُم الکتاب»[۵] ام الکتاب را همان لوح محفوظ می‌دانند که هیچ گونه تغییر و تبدیل در آن راه ندارد.[۶] امام‌خمینی در بیان حقیقت لوح محفوظ معتقد است وجود اشیاء به لحاظ کلیت به نحو تفصیل همان لوح محفوظ است که در آن تغییر و تبدلی واقع نمی‌شود. از آنجا که ایشان حقیقت لوح محفوظ را مقول به تشکیک و دارای مراتب می‌داند مرتبه عالی آن را در موطن حضرت علمیه و صقع ربوبی تفسیر می‌کند که همان حقیقت ام‌الکتاب می‌باشد. ازاین‌رو، ایشان جایگاه ام‌الکتاب را بالاتر از عقل اول و هم‌تراز با جایگاه انسان کامل و نهایت سیر انسان در سرسلسله تعین ثانی هم می‌داند و معتقد است این کتاب جامع الهی، دارای مراتب و اعتباراتی است به اعتبار تعینات حقی، ام‌الکتاب نام دارد و به اعتبار تعینات خلقی کتاب محو و اثبات نام دارد. به اعتقاد امام‌خمینی، سالکی که به این مقام دست می‌یابد و حقایق و اسرار آن را کشف می‌کند، می‌تواند اسرار متون دینی را بفهمد و مسائلی نظیر تجدد امثال، حدوث زمانی موجودات، ایجاد و اعدام و قبض و بسط برایش منکشف می‌شود.[۷] در همین راستا که امام‌خمینی ام‌الکتاب را دارای مراتب و اعتباراتی می‌داند، به نقد نظریه برخی اهل معرفت پرداخته که معتقدند ام‌الکتاب همان لوح قضای الهی و قلم اعلی است؛ ایشان معتقد است هرچند به یک اعتبار أم‌الکتاب قلم اعلی و لوح محفوظ است؛ اما به اعتبار اصلی و تعینات حقی موطن أم‌الکتاب در حضرت علمیه است.[۸]
سوره حمد
برخی از مفسران از جمله معانی أم‌الکتاب را سوره حمد می‌دانند که ظاهراً این نام از سوی پیامبر(ص) بر این سوره نهاده شده است.[۹] امام‌خمینی نیز نام دیگر سوره حمد را با توجه روایات، أم‌الکتاب می‌داند و معتقد است ام‌الکتاب صورت اجمالی از مقاصد قرآن است؛ زیرا جمیع مقاصد کتاب الهی برگشت به مقصد واحد دارد و آن حقیقت توحید است که غایت همه نبوات و نهایت مقاصد همه انبیاء عظام الهی است و حقایق و سرایر توحید در آیه مبارکه بسم الله سوره حمد منطوی است، پس این آیه شریفه اعظم آیات الهیه و مشتمل بر تمام مقاصد کتاب الهی است.[۱۰]
پانویس
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۳، ص۲۰؛ رامیار، تاریخ قرآن، ص۳۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۹۱.
- ↑ ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۲۰۹؛ کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۳۶۷؛ فیض کاشانی، الاصفی، ج۱، ص۶۰۸، طبری، جامع البیان، ج۳، ص۲۳۱؛ مصطفوی، التحقیق فی الکلمات القرآن، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۲۹۸-۳۰۰؛ تفسیر سوره حمد، ص۸۳-۸۴ و ۲۱۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس؛ ص۳۳-۳۴؛ شرح دعای سحر، ص۴۶.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۷، ص۱۷۲؛ مصطفوی، التحقیق فی الکلمات القرآن، ج۱، ص۱۳۷؛ رازی، روض الجنان، ج۴، ص۱۷۴؛ طبری، جامع البیان، ج۳، ص۲۳۱.
- ↑ رعد: ۳۹.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ج۲، ص۵۳۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۶۰؛ آلوسی، روح المعانی، ج۱۳، ص۲۴۵؛ فیض کاشانی، الاصفی، ج۱، ص۶۸؛ کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ امام‌خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الأنس، ص۳۳-۳۴؛ شرح دعای سحر، ص۴۶؛ آداب الصلاة، ص۳۲۶.
- ↑ امام‌خمینی، شرح دعای سحرۀ، ص۴۶؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الأنس، ص۳۳-۳۴؛ صاحبی، اسرار ملکوت، ج۱، ص۲۰۷.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ج۱، ص۱۱۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۸۸؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۹؛ بحرانی، البرهان، ج۴، ص۸۴۶.
- ↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۲۹۸.
منابع
- ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الفکر ۱۴۱۷ق.
- بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثه، ۱۴۱۵ق.
- رازی، ابوالفتوح، روض الجنال وروح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
- رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۴۰۳ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف، قم، بلاغت، ۱۴۱۵ق.
- سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۷ق.
- صاحبی، باقر، اسرار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبری، محمدبن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة ۱۴۱۲ق.
- عیاشی، مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المکتبة العلمیه الاسلامیه، بی‌تا.
- فخر رازی، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، محسن، الاصفی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی الکلمات القرآن، تهران، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۶۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
نویسنده: باقر صاحبی