عالم جبروت
عالم جبروت، به معنای عقول کلیه یا عالم عقل محض است که خالی از ماده، صورت و مقدار میباشد. امامخمینی عالم جبروت را با رویکرد فلسفی و عرفانی مورد توجه قرار داده و به بحث جایگاه، حقیقت، ویژگی و آثار آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه
عالم جبروت در اصطلاح فلسفی و عرفانی به معنای عقول کلیه یا عالم عقل محض است که خالی از ماده، صورت و مقدار میباشد.[۱] در قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) به واژه جبروت اشاره شده است. عالم جبروت به عنوان یکی از عوالم چهارگانه هستی در جایگاه پایینتر از عالم لاهوت و بالاتر از عالم ملکوت قرار دارد. فلاسفه و عرفای اسلامی درباره جایگاه، حقیقت، ویژگیها و آثار عالم جبروت مطالب فراوانی ارائه کردهاند.[۲] امامخمینی نیز عالم جبروت را با رویکرد فلسفی و عرفانی مورد توجه قرارداده و در آثار خویش به بحث جایگاه، حقیقت، ویژگی و آثار آن پرداخته است.[۳]
چیستی و ماهیت عالم جبروت
عالم جبروت، عالم لوح محفوظ و عالم ارواح مجرده میباشد، این عالم با قرب به مبدأ و برخورداری از اشراقهای ربانی، کمبودهایش جبران گشته و جای آنها را کمالات الهی گرفته است. این عالم بر دو مرتبه کروبیان و روحانیان تقسیم میشود، کروبیان موجوداتی هستند که تدبیر و تصرفی در عالم اجسام ندارند و غرق جمال و جلال الالهیاند اما روحانیان موجوداتی هستند که در عین تجرد از عالم ماده، عوالم مادون را تدبیر و تصرف میکنند. عالم جبروت را عالم ارواح، عالم مفارقات تامه، عالم امر و عالم عقول نیز مینامند، در عالم جبروت، صورتهای اشیا و حقایق آنها به صورت مندمج موجود است.[۴]
امامخمینی نیز در بیان چیستی و ماهیت عالم جبروت، معتقد است، عالم جبروت از ماده، زمان، مکان و تعلقات مادی منزه و مبرّاست و حالت انتظار و قوه ندارد بلکه فعلیت محض است. ایشان وجه نامگذاری عالم عقول، به جبروت را آن میداند که خداوند نقایص آنها را جبران کرده است؛ یعنی نقصان ماهیتشان به وسیله وجود سرمدی حقتعالی جبران شده است. همچنین به آن عالم جبروت گویند؛ چون نقایص مرتبه عالم ماده را جبران میکند. به باور امامخمینی، عالم جبروت نسبت به عوالم مادون خود برتری و حسن و جمال دارد و دارای جامعیت میباشد؛ یعنی تمام فعلیات در این عالم به صورت بساطت و اجمال موجود است؛ ازاینرو، عالم ملکوت و عالم ناسوت، طبیعت ظهور و تجلی عالم جبروت میباشند.[۵]
ویژگیهای عالم جبروت
در آثار حکما و عرفا به ویژگیهای مختلفی از عالم جبروت اشاره شده است. از جمله بساطت عالم جبروت، عاری بودن از قوه، استعداد، حرکت تغییر، حضور روحالقدس، واقع شدن قیامت کبری، مبدأ کل و عدم راهیابی تضاد در آن میباشد.[۶] امامخمینی نیز به ویژگیهای علم جبروت اشاره کرده است از جمله:
- برتری حسن و جمال عالم جبروت نبست به عالم ملکوت و عالم ماده.[۷]
- تحقق جهات در عالم جبروت به معنای جهاتی که در عالم ماده است نمیباشد، بلکه جهاتی هستند که هیچ جدایی و تمایز وجودی و هویتی ندارند و همه چیز در همه چیز است.[۸]
- ثبوت حدوث زمانی برای عالم جبروت به معنای روح زمان، است. امامخمینی بر خلاف نظر حکما که عالم جبروت را از تدرج زمانی منزه میدانند، معتقد است روح تدرج در عالم جبروت متحقق است؛ زیرا بنابر مسلک عرفانی، حدوث زمانی برای تمام عوالم ثابت است.[۹]
- ماهیت نداشتن عالم جبروت. به اعتقاد امامخمینی صرف امکان ذاتی برای ایجاد این عالم کافی است بدون اینکه نیازمند به امکان استعدادی باشد؛ زیرا امکان ذاتی همان مقام ذات شیء است که در تمام موجودات ممکن هست و آنچه از مجردات و عالم جبروت نفی میشود، امکان استعدادی است که حیثیت بالقوه است.[۱۰]
پانویس
- ↑ سهرودی، مجموعه مصنفات، ج۳، ص۶۵؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ص۲۷۷؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ج۱، ص۶۳۰-۶۳۱.
- ↑ نسفی، الانسان الکامل، ص۲۹-۳۰؛ بیان التنزیل، ص۶۱؛ ملاصدرا، مظاهر الالهیه، ص۲۹-۳۰؛ سبزواری، اسرار الحکم، ص۶۴۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۸۳، ص۴۸؛ تهانوی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۲۰۰؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ج۱، ص۱۲۲۵.
- ↑ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۷۶؛ مصباح الهدایه، ص۵۰؛ شرح دعای سحر، ص۲۰ و ۳۹؛ آداب الصلاة، ص۲۱۰ و ۲۹۷؛ التعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس، ص۱۶۵؛ سرّالصلاة، ص۹۰.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۲۹۴؛ المظاهر الالهیة، ص۴۸؛ المبدأ و المعاد، ص۲۷۷؛ سهرودی، مجموعه مصنفات، ج۳، ص۶۵؛ تهاونی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج۱، ص۵۴۹.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۷۱-۷۶؛ ج۳، ص۴۹۲؛ مصباح الهدایه، ص۱۴ و ۵۰؛ شرح دعای سحر، ص۲۰ و ۳۹؛ آداب الصلاة، ص۲۱۰ و ۲۹۷ و ۳۴۰؛ تفسیر سوره حمد، ص۸؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۱۶۵ و ۲۳۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۴.
- ↑ نسفی، بیان التنزیل، ص۸۸؛ طالقانی، کاشف الاسرار، ص۴۹۸؛ امین، مخزن العرفان، ج۱۳، ص۶۵؛ ملاصدرا، المظاهر الالهیه، ص۲۹-۳۰، ۴۷؛ الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۲۹۴.
- ↑ امامخمینی، شرح دعای سحر، ص۲۰.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح الفصوص و مصباح الأنس، ص۷۰.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۶۱.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۸۱ و ۱۶۹؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۳۴۰-۳۴۱.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- امین، نصرت، مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان، ۱۳۶۱ش.
- تهانوی، محمدبنعلی، کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، بیروت، ناشرون، ۱۹۶۶م.
- سبزواری، ملاهادی، اسرار الحکم، تهران، نشر، اسلامیه، ۱۳۸۸ش.
- سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، نشر کومش، ۱۳۷۳ش.
- سهروردی، شهابالدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- طالقانی، علی، کاشف الاسرار، تهران، نشر رسا، ۱۳۷۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مظاهر الالهیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۷ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مبدأ و المعاد، تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه، ۱۳۵۴ش.
- نسفی، عزیزالدین، بیان التنزیل، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
- نسفی، عزیزالدین، الانسان الکامل، تهران، انتشارات طهوری، ۱۴۰۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی