عالم ملکوت
عالم ملکوت، به معنای عالم متوسط میان عالم عقول و عالم طبیعت بوده و مجرد از جسم و ماده، دارای شکل، اندازه و مقدار می‌باشد. امام‌خمینی با رویکرد فلسفی به بحث عالم ملکوت پرداخته و مباحثی چون حقیقت، آثار، ویژگی و جایگاه عالم ملکوت را بررسی و تحلیل کرده است.
اهمیت و جایگاه عالم ملکوت
عالم ملکوت در اصطلاح دینی و فلسفی به معنای عالم متوسط میان عالم عقول و عالم طبیعت، مجرد از جسم و ماده، دارای شکل، صور و مقدار می‌باشد.[۱] در آیات الهی و روایات، به عالم ملکوت اشاره شده است. عالم ملکوت پایین‌تر از عالم لاهوت و جبروت و بالاتر از عالم ناسوت و طبیعت است. بحث از عالم ملکوت از جهت متعددی دارای اهمیت است؛ از جهت هستی‌شناسی، بیانگر حلقه اتصال میان عالم مجردات تام و عالم طبیعت است و از جهت معرفت‌شناسی بیانگر منبع الهام حقایق و افاضه معارف به قوه خیال انسانی است. همچنین راه را برای مباحثی همچون رویا، اطلاع برغیب و تمثل فرشتگان هموار می‌کند.[۲]
فلاسفه و حکمای الهی در آثار خویش به حقیقت، جایگاه، اثبات ویژگی‌ها و آثار آن پرداخته‌اند.[۳] امام‌خمینی نیز با رویکرد فلسفی به بحث عالم ملکوت پرداخته، مباحثی چون حقیقت، آثار، ویژگی و جایگاه عالم ملکوت را بررسی و تحلیل کرده است.[۴]
چیستی عالم ملکوت
حکمای الهی معتقدند عالم ملکوت همان عالم مثال است که مرتبه ظهور حقایق مجرده و لطیف، با آثار و عوارض مادی از نظر شکل و مقدار می‌باشد. این نشئه برتر از عالم طبیعت و فاقد حرکت، زمان و مکان می‌باشد. به این عالم، عالم اشباح مجرده، عالم صور مُعَلقه و خیال منفصل نیز می‌گویند.[۵] امام‌خمینی در بیان چیستی و ماهیت عالم ملکوت در ابتدا آن را بر دو قسم ملکوت اعلی و اسفل تقسیم می‌کند و قائل است که ملکوت اعلی همان نفوس کلیه و عالم بهشت است که نفوس سعیده در آنجا هستند. ایشان بر این باور است که هر نفسی در ارتباط با عالم ملکوت اعلی و فرشتگان مقرب، لایق افاضه علوم حقیقی می‌باشد. عالم ملکوت، مظهر تفصیلی عالم ارواح و محل اخذ عهد و میثاق ربوبیت است.[۶] به اعتقاد امام‌خمینی ملکوت اسفل همان مُثُل معلقه، عالم قبر، عالم جن، شیطان و جهنم است که نفوس شقیه به سوی آن مسافرت می‌کنند و هر یک از نفوس که ارتباط با این عالم ملکوت اسفل پیدا می‌کند، القائات شیطانی بر او وارد می‌شود.[۷]
رؤیت ملکوت
اهل معرفت درباره رؤیت ملکوت با استناد به آیه «کذلک نری ابراهیم ملکوت السماوات والارض ولیکون من الموقنین»[۸] آن را باطن و ملکوت اشیاء می‌دانند.[۹] امام‌خمینی نیز با استناد به آیه مذکور درباره معنای رویت ملکوت ابراهیم معتقد است رویت به این معنا نیست که با دیده چشم جسمانی بوده باشد بلکه رویت شهودی، حضوری و عقلانی بوده است. ایشان معتقد ملکوت در لسان شریعت ملائکة الله می‌باشند که به تدبیر عالم ماده مشغول می‌باشند. به اعتقاد امام‌خمینی عالم ملکوت سرتاسر عالم ملک و جسمانی را فرا گرفته است. و همه موجودات عالم ماده تحت ملکوت و مالکیت حق‌تعالی می‌باشند.[۱۰]
پانویس
- ↑ سبزواری، اسرار الحکم، ص۴۸۲؛ سجادی فرهنگ معارف اسلامی، ج۱، ص۶۳۱؛ امین، مخزن العرفان، ج۱۳، ص۶۵.
- ↑ کرین، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ص۸۵-۹۳؛ آشتیانی شرح بر زاد المسافر، ص۳۸۴؛ طیب، الطیب البیان، ج۹، ص۴۵۲؛ قرشی، قاموس قرآن ج۶، ص۱۳۲.
- ↑ سبزواری، اسرار الحکم، ص۴۸۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۶، ص۱۳۲؛ امین، مخزن العرفان، ج۱۲، ص۲۳، ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۵۰۲؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۲، ص۲۳۴.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۷۶؛ ج۳، ص۵۰-۵۱؛ شرح چهل حدیث، ص۳۶۲ و ۴۱۷؛ شرح دعای سحر، ص۳۷، ۵۵ و ۱۰۲؛ آداب الصلاة، ص۹۳.
- ↑ سهرودی، مجموعه مصنفات، ج۲، ص۲۳۴؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۳۰۵؛ سبزواری، اسرار الحکم، ص۴۸۴؛ غفاری فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، ص۴۴؛ فرغانی منتهی المدارک، ج۲، ص۱۱۹.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۷۶؛ ج۳، ص۲۵۶؛ شرح چهل حدیث، ص۳۶۳ و ۳۷۲.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۶۲، ۳۷۲ و ۴۰۰ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۷۶.
- ↑ انعام : ۷۵.
- ↑ روح البیان، ج۳، ص۵۵؛ باب التأویل، ج۲، ص۱۲۶؛ طباطبائی، المیزان، ج۷، ص۱۶۹-۱۷۲؛ فعالی، معرفت‌شناسی در قرآن، کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۲۳۰-۲۳۱.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۵۰-۵۱؛ شرح چهل حدیث، ص۴۱۷.
منابع
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- امین، نصرت، مخزن العرفان در تفسر قرآن، تهران نهضت زنان، ۱۳۶۱ش.
- آشتیانی، سید جلال‌الدین، شرح بر زاد المسافر، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
- حقی، اسماعیل‌بن‌مصطفی، روح البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
- خازن، علی‌بن‌محمد، باب التأویل فی معانی التنزیل، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- رضایی اصفهانی محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- سبزواری، ملاهادی، اسرار الحکم، تهران، نشر اسلامیه، ۱۳۸۸ش.
- سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، نشر کومش، ۱۳۷۲ش.
- سهروردی، شهاب‌الدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طیب، عبدالحسین، الطیب البیان، تهران، نشر سبطین، ۱۳۹۳ش.
- غفاری، محمد خالد، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- فعالی، محمدتقی، معرفت‌شناسی در قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۴ش.
- قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، نشر دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- کربن، هانری، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی تهران، نشر مینوی خرد، ۱۳۹۶ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
نویسنده: باقر صاحبی