انواع قیامت
انواع قیامت عرفا با توسعه معنایی قیامت، به انواع قیامت اشاره کردهاند. امامخمینی نیز در آثار خویش به انواع قیامت اشاره کرده و با توجه به مبانی خاص عرفانی خویش دو قسم دیگر از انواع قیامت را جعل اصطلاح کرده است.
اهمیت و جایگاه انواع قیامت
یکی از مباحث مهم کلامی، فلسفی و عرفانی، بحث از قیامت و انواع آن میباشد. در آیات الهی و روایات اهلبیت(ع) به انواع قیامت اشاره شده است. اهل معرفت و حکمای الهی نیز با الهام از آیات الهی و روایات و با توسعه معنایی قیامت، برای قیامت تفسیر خاصی قائلاند و برای آن انواع و اقسامی بر شمردهاند.[۱] امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث قیامت و انواع آن پرداخته و با توجه به آیات الهی و روایات و با رویکردی عرفانی، به تفسیر خاصی از انواع قیامت اشاره کرده است و طبق مبانی خاص عرفانی خویش، علاوه بر انواع پنجگانه قیامت، دو قسم دیگر از انواع قیامت را جعل اصطلاح کرده است.[۲]
تقریر انواع قیامت
اهل معرفت در آثار خویش به پنج نوع قیامت اشاره کردهاند:
- قیامت صغری: محققان بر اساس روایتی از حضرت رسول(ص) «من مات فقد قامت قیامته»،[۳] یکی از انواع قیامت را قیامت صغری میدانند؛ که انتقال انسان از حیات دنیوی به حیات برزخی میباشد.[۴] امامخمینی نیز با تأویل این نوع قیامت، قیامت صغری را عبارت از رجوع قوای نفس و یا قوای عالم به باطن خود میداند؛ یعنی هنگام مرگ، قوای انسان در مرتبه برزخیت جمع خواهد شد و بدن را که به عنوان قشر برای نفس است، رها خواهد کرد و قوا به باطن نفس رجوع میکنند. به باور ایشان حصول وحدت تامه صور ملکیه و فنای آنها در باطن ملکوت، قیامت صغری میباشد.[۵]
- قیامت وسطی: همانطوری که به لقای حاصل از موت طبیعی شخص، قیامت صغری گفته میشود، بر موت ارادی که برای سالکین الیالله رخ میدهد، قیامت وسطی اطلاق میشود.[۶]
- قیامت کبری: این نوع قیامت به واقعهای اطلاق میشود که در آن تمامی انسانها با بیرون آمدن از قبرهایشان در پیشگاه خداوند، ایستاده و حاضر میشوند.[۷] در کلمات برخی اهل معرفت، درباره قیامت کبری تعبیری از فنای جمیع خلایق در مقام ذات الهی آمده است.[۸] امامخمینی نیز حقیقت قیامت کبری را از جهت اسمای الهی، تجلی جلالی حق به اسم قهار میداند که با نور عظمت خود بر همه موجودات ظهور میکند و تمام انیات و ظهورات موجودات در شدت نور حق محو و مستهلک میشود. ایشان از این وضع، به انسلاخ معنوی یاد میکند.[۹]
- قیامت عظمی: این نوع قیامت بر فنای تمامی موجود در ذات حق که حاصل نفخه صعق است، اطلاق میشود.[۱۰]
- قیامت عظمای انفسی: در این نوع از قیامت، به ازای فنای مطلقی که برای همه انسانها با نفخه صعق حاصل میشود، محقق میگردد. برای عارفان در همین دنیا چنین فنایی در ذات احدیت دست میدهد.[۱۱]
- قیامت کبرای اکوان خارجی: به اعتقاد امامخمینی این نوع قیامت، به انطماس نور و هویت آنها در تابش نور ربوبی؛ یعنی فیض مقدسی و رجوع هر مظهر خلقی به ظاهر خود، یا اسم الهی متناظر با آن و فنای آن مظهر در آن اسم، رخ میدهد. همه اشیای عینی و جمیع اکوان خارجی توسط فیض مقدس و در بستر آن پدید آمدهاند و اگر مشیت مطلقه، همه آنها را در خود جمع نموده و خود نیز در صقع ربوبی محو گردد، قیامت کبرای آنها بر پا میشود.
- قیامت کبرای اسماء و اعیان در نشأه علمیه: این نوع قیامت، در موطن واحدیت و بازگشت و انطوای اسما و اعیان به اسم اعظم الله میباشد و استهلاک خود اسم اعظم در نور احدیت، یعنی تعیین اول و محو همه کثرات در وحدت قهاریت حقتعالی میباشد.[۱۲]
پانویس
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۳۰-۱۳۰؛ آملی، اسرار الشریعه، ص۱۱۲-۱۳۰؛ سبزواری، اسرار الحکم، ص۴۲۸؛ ملاصدرا؛ مفاتیح الغیب، ص۶۳۵؛ غزالی، الاربعین، ص۱۶۹؛ کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۳۴۷: قمی، شرح الاربعین، ص۱۷۷.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۲۴؛ آداب الصلاة، ص۲۷۳؛ مصباح الهدایه، ص۸۲-۸۳؛ سرّ الصلاة، ص۱۳-۱۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۱۸.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۵۸؛ مرآة العقول، ج۱۲، ص۳۳۸.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۳۸۹، ۲۵۰؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۱۴.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۲۴؛ سرّ الصلاة؛ ص۱۳-۱۴؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۵۶.
- ↑ آملی، اسرار الشریعه، ص۱۱۲-۱۳۰؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۳، صاحبی، اوج معرفت، ص۵۱۴-۵۱۵.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۳۸۹؛ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۶۳۵.
- ↑ سبزواری، اسرار الحکم، ص۴۲۸؛ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۴۲۵.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۴۹؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۱۸، آداب الصلاة، ص۳۴۳، ۲۷۱-۲۷۲؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۵۷-۷۵۸.
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۶۳۵؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۱۵.
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۳۰.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۸۲-۸۳؛ صاحبی، حکمت معنوی؛ ص۷۵۹-۷۶۰.
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- آملی، سیدحیدر، اسرار الشریعه و انوار الحقیقه، قم، مؤسسه فرهنگ و نشر نور علی نور، ۱۳۸۲ش.
- سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، تصحیح طالبی، نشر ناب، ۱۴۲۲ق.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- غزالی، محمد، الاربعین، تهران، انتشارات، اطلاعات، ۱۳۹۹ش.
- قمی، قاضی سعید، شرح الاربعین، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی