تألیف قلوب
تألیف قلوب از مصارف هشتگانه زکات است که بهمنظور جلب حمایت، تقویت ایمان یا دفع شرّ افراد در راستای مصالح اسلام و جامعه اسلامی تشریع شده است. امامخمینی مؤلفةالقلوب را شامل کافرانی میداند که با دریافت زکات به اسلام گرایش یابند یا با مسلمانان همکاری کنند و نیز مسلمانان ضعیفالایمانی که این کمک موجب تقویت باورهای دینی آنان میشود. وی این حکم را اختصاصی به عصر پیامبر(ص) یا حضور امام معصوم(ع) نمیداند، بلکه استمرار آن را در عصر غیبت پذیرفته و تشخیص مصادیق و نحوه مصرف آن را بر عهده حاکم اسلامی و تابع مصالح اسلام میداند.
مفهوم و جایگاه فقهی
تألیف قلوب بهمعنای اختصاص بخشی از زکات به افرادی است که جلب حمایت، تثبیت ایمان یا دفع شرّ آنان به مصلحت اسلام و جامعه اسلامی باشد.[۱] این عنوان برگرفته از آیه ۶۰ سوره توبه است که «المؤلفة قلوبهم» را در شمار مصارف هشتگانه زکات قرار داده است.[۲] در سیره پیامبر اسلام(ص)، بهویژه پس از فتح مکه، برخی از مشرکان و طُلقاء با هدف کاهش خصومتها و تقویت جبهه اسلام از این سهم بهرهمند شدند[۳] که ابوسفیان و معاویه از جمله آنها بودند.[۴]
دیدگاه فقها
فقهای امامیه درباره مصادیق «مؤلفةالقلوب» دیدگاههای مختلفی دارند:
- کفار: برخی، این سهم را مختص کافرانی میدانند که با حمایت مالی، به اسلام متمایل شوند یا در کنار مسلمانان قرار گیرند.[۵]
- منافقان: گروهی آن را ویژه منافقان میدانند تا از نفاق دست بردارند یا شرّ آنان مهار شود.[۶]
- مسلمانان ضعیفالایمان: برخی دیگر، آن را شامل مسلمانانی میدانند که ایمانشان نیازمند تثبیت است.[۷]
- دیدگاه عام: شماری از فقها این سهم را شامل همه گروههای یادشده یاد هر موردی که جلب یا دفع آن در راستای مصلحت اسلام باشد، میدانند.[۸]
درباره استمرار این حکم در عصر غیبت نیز اختلافنظر وجود دارد؛[۹] برخی مانند شیخ طوسی آن را مختص به عصر حضور امام معصوم(ع) یا شرایط جهاد میدانند[۱۰] و برخی دیگر استمرار آن را پذیرفتهاند.[۱۱]
دیدگاه امامخمینی
امامخمینی در تحریر الوسیله، «مؤلفة قلوبهم» را از مستحقان زکات میداند. به نظر او، این عنوان شامل کافرانی است که با پرداخت زکات، زمینه گرایش آنان به اسلام یا همکاری آنان با مسلمانان در جهاد فراهم میشود، و نیز مسلمانانی که ایمان و اعتقاداتشان ضعیف است و برای تقویت باورهای دینی آنان، از زکات به ایشان پرداخت میشود.[۱۲]
امامخمینی این حکم را اختصاصی به عصر پیامبر(ص) یا زمان حضور امام معصوم(ع) نمیداند، بلکه آن را در عصر غیبت نیز جاری میشمارد و نظریه سقوط یا نسخ این سهم را نمیپذیرد.[۱۳] بر پایه مبنای ولایت فقیه، تشخیص مصادیق مؤلفة قلوبهم و نحوه مصرف این سهم در عصر غیبت بر عهده حاکم اسلامی است و با توجه به مصالح اسلام و جامعه اسلامی تعیین میشود.
پانویس
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۴۱؛ حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۵۷؛ مؤسسة دائرة معارف الفقه، المعجم الفقهی، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۹۴.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۴۱؛ راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۲۵؛ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۲۴۹.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۶۲.
- ↑ مالکی، الصحبة و الصحابة، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۲-۱۹۳.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ص۲۴۱؛ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ج۴، ص۱۵۸.
- ↑ اسکافی، مجموعه فتاوی ابن جنید، ص۹۷.
- ↑ قطب راوندی، فقه القرآن، ج۱، ص۲۲۵؛ بحرانی، الحدائق الناضره، ج۱۲، ص۱۷۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۴۱؛ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۴۵-۴۶؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۱.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۳۶؛مغنیه، فقه الإمام جعفر الصادق، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ شیخ طوسی، النهایه، ۱۴۰۰ق، ص۱۸۵.
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ج۲، ص۵۷۴؛ جوادی آملی، تسنیم، ج۳۴، ص۳۱۹ و ۳۲۰.
- ↑ امامخمینی، تحریرالوسیله، ج۱، ص۳۳۶.
- ↑ امامخمینی، تحریرالوسیله، ج۱، ص۳۳۶.
منابع
- قرآن کریم.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- امامخمینی، سیدروحاللّٰه، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، ۱۳۹۲ش.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم (تفسیر قرآن کریم)، تحقیق و تنظیم روح الله رزقی، قم، اسراء، ۱۳۹۳ش.
- حلّی، ابنادریس، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق کلانتر، ۱۴۱۰ق.
- شیخ مفید، محمّد بن محمد، المقنعه، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتب العربی، ۱۴۰۰ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۴ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، ۱۴۲۵ق.
- قطبالدین راوندی، سعید بن هبةالله، فقه القرآن، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، المعجم الفقهی لکتب الشیخ الطوسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، ۱۴۲۴ق.
- مالکی، حسن بن فرحان، الصحبة و الصحابة بین الاطلاق اللغوی و التخصیص الشرعی، عمان، مرکز الدراسات التاریخیه، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۲م.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهدا(ع)، ۱۴۰۷ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- مغنیه، محمدجواد، فقه الإمام جعفر الصادق(ع)، قم، انصاریان، ۱۳۷۹ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.