جنس

جنس به معنای کلی ذاتی است که جزء تمام مشترک بین افراد چند ماهیت می‌باشد. امام‌خمینی در آثار خویش، به تفصیل به بحث جنس، جایگاه، چیستی، اقسام و رابطه آن با ماده و فصل پرداخته است.

اهمیت و جایگاه جنس

جنس در اصطلاح منطقی و فلسفی به معنای کلی ذاتی است که جزء تمام مشترک بین افراد چند ماهیت است.^[۱] جنس یکی از مباحث مهم در کلیات خمس و همچنین به عنوان یکی از اجزاء ماهیت می‌باشد که مورد توجه حکما و منطق دانان قرار گرفته است. اهل منطق بحث از جنس را مقدمه‌ای برای باب حدود و قضایا می‌دانند و در آثار خویش به حقیقت، جایگاه، اقسام و رابطه آن با ماده و فصل پرداخته‌اند.^[۲] امام‌خمینی نیز در آثار خویش به تفصیل به بحث جنس، جایگاه، چیستی، اقسام و رابطه آن با ماده و فصل پرداخته است.^[۳]

چستی جنس

جنس نزد منطق‌دانان یکی از اقسام کلیات خمس است که بر مصادیق مختلف الحقیقه به نحو ذاتی حمل می‌شود. اهل منطق و حکمای الهی برای جنس اقسامی قائل‌اند و معتقدند جنس قریب جنسی است که بلافاصله بالاتر از نوع قرار دارد و در جواب سئوال از ماهیت یک نوع با انواع دیگری که با او شریک‌اند واقع می‌شود، اما جنس بعید، جنسی است که در جواب سئوال از دو نوع که با جنس قریب از هم جدا هستند می‌آید.^[۴]

امام‌خمینی نیز در بیان حقیقت و چیستی جنس معتقد است جنس کمال مشترک ذاتی، میان انواع و قابل حمل بر اشیاء مختلف می‌باشد. امام‌خمینی جنس را امر مبهمی می‌داند که از جهت ابهام، در خارج تحقق، تعین و تحصلی ندارد، بلکه در غایت ابهام است و ابهام آن به گونه‌ای است که در تصویر ذهنی نیز در غایت ابهام می‌باشد.^[۵] امام‌خمینی ملاک جنس بودن یک مفهوم را به ابهام و لابشرط بودن آن می‌داند، به گونه‌ای که هیولا در مرحله نخستین در دار هستی غیرمتحصل و غیرمتعین و در غایت ضعف است و ضعف آن به گونه‌ای است که ممکن نیست خودش از حیث تعین، ظهور کند، بنابراین، در غایت معنای جنسیت است، بعد که حرکت کرد، اولین ترقی او آن است که به صورت جسمیه متصور شود ولی این فعلیت چنان نیست که بتواند متعین شود، پس نمی‌تواند فقط با صورت جسمیه و بدون متصور شدن به صورت دیگری جلوه کند وقتی متحصل شد و نوع تام گردید، در این صورت، از معنای جنسی بیرون می‌رود و تعین می‌یابد.^[۶]

رابطه جنس با فصل

اهل منطق و فلاسفه درباره رابطه جنس با فصل معتقدند که جنس ذاتاً مهم است و برای انواع خود مقسم واقع می‌شود و این فصل است که جنس را تحصّل و قوام می‌دهد.^[۷] امام‌خمینی نیز در بیان رابطه جنس با فصل معتقد است، جنس مشترک میان انواع و قابل حمل بر اشیا مختلف است و امر مبهمی است که در تعیین خود نیازمند به فصل می‌باشد. به باور ایشان جنس و فصل در خارج اتحاد دارند و تعدد و تغایر آنها در ذهن است، و حمل این دو بر یکدیگر دلیل بر اتحاد آنها در خارج و وجود می‌باشد.^[۸]

پانویس

↑ طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ج۱، ص۹۵؛ اساس الاقتباس، ص۲۷؛ قاضیان، منطق ص۱۱۵.
↑ رازی، تحریر القواعد المنطقیه، ص۶۲؛ قطب‌الدین شیرازی، درة التاج، ص۳۱؛ ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۵۴؛ مطهری مجموعه آثار، ج۵، ص۵۸؛ فرصت شیرازی، اَشکال المیزان، ص۳۹؛ طوسی، اساس الاقتباس، ص۲۷؛ شرح الاشارات والتنبیهات، ج۱، ص۹۵-۹۷؛ قاضیان، منطق، ص۱۱۲-۱۱۵.
↑ امام‌خمینی، انوار الهدایه، ج۱، ص۲۷۰؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۱۹۴؛ ج۳، ص۱۰۵؛ الرسائل العشره، ص۱۹۴؛ جواهر الاصول، ج۲، ص۹۳-۹۴.
↑ مظفر، المنطق می۸۷؛ فرصت شیرازی، اشکال المیزان، ص۳۹؛ ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۶۵؛ قطب‌الدین رازی، تحریر القواعد المنطقیة، ص۶۲؛ قاضیان، منطق، ص۱۱۵.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۱۹۴؛ ج۳ ص۲۵۸ و ۲۸۴؛ صاجی، حکمت معنوی، ص۱۲۶.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۸۶؛ صاحبی، حکمت معنوی؛ ص۱۲۷.
↑ ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۴۶؛ سهلان ساوی، البصائر النصریه؛ ص۴۹؛ حلّی، جوهر النضید، ص۴۶؛ رازی، تحریر القواعد المنطقیه، ص۱۵۰-۱۵۱.
↑ امام‌خمینی، الرسائل العشره، ص۱۹۴؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۸۲-۲۸۵؛ جواهر الاصول، ج۲، ص۹۳-۹۴؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۱۲۶-۱۲۹.

منابع

ابن‌سینا، منطق شفا، قم، مکتبة مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، الرسائل العشره، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۰ق.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، انوارالهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، جواهر الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
حلی، حسن‌بن‌یوسف، جوهر النضید، قم، بیدار، ۱۳۷۵ش.
سهلان ساوی، عمر، البصائر النصیریه فی علم المنطق، تهران، شمس تبریزی، ۱۳۸۳ش.
صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
طوسی، خواجه نصیر، اساس الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.
طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
فرصت شیرازی، محمد، اَشکال المیزان، تهران، نشر اسلامی، ۱۳۴۸ش.
قاضیان، رحمت الله، منطق، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۳ش.
قطب‌الدین رازی، محمدبن‌محمد، تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیه، قم، بیدار، ۱۳۸۴ش.
قطب‌الدین شیرازی، محمودبن‌مسعود، درة التاج، تهراں، حکمت، ۱۳۶۹ش.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
مظفر، محمدرضا، المنطق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.

نویسنده: باقر صاحبی

[1] طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ج۱، ص۹۵؛ اساس الاقتباس، ص۲۷؛ قاضیان، منطق ص۱۱۵.

[2] رازی، تحریر القواعد المنطقیه، ص۶۲؛ قطب‌الدین شیرازی، درة التاج، ص۳۱؛ ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۵۴؛ مطهری مجموعه آثار، ج۵، ص۵۸؛ فرصت شیرازی، اَشکال المیزان، ص۳۹؛ طوسی، اساس الاقتباس، ص۲۷؛ شرح الاشارات والتنبیهات، ج۱، ص۹۵-۹۷؛ قاضیان، منطق، ص۱۱۲-۱۱۵.

[3] امام‌خمینی، انوار الهدایه، ج۱، ص۲۷۰؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۱۹۴؛ ج۳، ص۱۰۵؛ الرسائل العشره، ص۱۹۴؛ جواهر الاصول، ج۲، ص۹۳-۹۴.

[4] مظفر، المنطق می۸۷؛ فرصت شیرازی، اشکال المیزان، ص۳۹؛ ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۶۵؛ قطب‌الدین رازی، تحریر القواعد المنطقیة، ص۶۲؛ قاضیان، منطق، ص۱۱۵.

[5] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۱۹۴؛ ج۳ ص۲۵۸ و ۲۸۴؛ صاجی، حکمت معنوی، ص۱۲۶.

[6] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۸۶؛ صاحبی، حکمت معنوی؛ ص۱۲۷.

[7] ابن‌سینا، منطق شفا، ج۱، ص۴۶؛ سهلان ساوی، البصائر النصریه؛ ص۴۹؛ حلّی، جوهر النضید، ص۴۶؛ رازی، تحریر القواعد المنطقیه، ص۱۵۰-۱۵۱.

[8] امام‌خمینی، الرسائل العشره، ص۱۹۴؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۸۲-۲۸۵؛ جواهر الاصول، ج۲، ص۹۳-۹۴؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۱۲۶-۱۲۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]