حرم امام علی(ع)
حرم امام علی(ع) محل دفن حضرت علی(ع)، امام اول شیعیان، در شهر نجف در عراق است. مقبره امام علی(ع) تا مدتها مخفی بود. پس از آن، بنای مقبره تحولات زیادی را در دورههای مختلف دید. اولین قبه به دستور هارون الرشید بر مزار امام بنا شد. مزار امام علی در دوره صفویه توسعه فراوانی یافت. پس از آن نادرشاه افشار، گنبد، گلدسته و ایوان حرم را طلاکاری کرد. در دورههای قاجار و پهلوی دوم و جمهوری اسلامی نیز این حرم توسعه یافت. در این مکان عالمان و فقیهان بسیاری مانند: شیخ مرتضی انصاری، میرزای شیرازی، آخوند خراسانی، شیخ عباس قمی و سید مصطفی خمینی دفن هستند.
امامخمینی در طول چهارده سال اقامتشان در نجف هرشب برای زیارت به حرم مطهر امام علی(ع) مشرف میشدند. حضرت امام ابتدا که وارد میشد، میایستاد و سلام کوتاهی میداد و از در قبله وارد صحن میشدند و بعد از اذن دخول در رواق، به حرم مطهر مشرف میشدند. امام بعد به سمت ضریح حرکت کرده و قسمت جلو ضریح را میبوسید. امام در حرم، نماز زیارت، زیارت امینالله و زیارت جامعه کبیره میخواند و به دعا و مناجات مشغول میشد.
معرفی و تاریخچه
پیکر امام علی(ع) پس از شهادت در سال ۴۰ هجری قمری که در شهر کوفه رخ داد، در نزدیکی کوفه و در مکانی که امروز نجف خوانده میشود بهطور مخفیانه به خاک سپرده شد و تا مدتها مزار امام مخفی بود.[۱] اولین قبه در حدود سال ۱۷۵ق به دستور هارون الرشید (۱۴۹ ۱۹۳ق) پنجمین خلیفه عباسی، بر مزار مولای متقیان بنا نهاده شد؛ هرچند این بنا توسط متوکل عباسی تخریب شد.[۲]،[۳].[۴] مورخان، این گنبد را نخستین گنبدی دانستهاند که در اسلام روی قبری ساخته شده است.[۵] در دوره خلافت معتضد عباسی (حک: ۲۷۹–۲۸۹ق)، محمد بن زید، داعی علوی، از امیران زیدی مذهب طبرستان، ساختمان جدیدی را روی قبر شریف بنا کرد.[۶] در اواخر قرن سوم، ابوالهیجاء عبدالله بن حمدان، حاکم شیعه موصل، در سالهای ۲۹۳–۳۰۱ق، روی قبر، گنبد بزرگتری ساخت و اطراف آن، حصار محکمی بنا کرد.[۷] در اوایل قرن چهارم امیر آلبویه، عضدالدوله دیلمی، آرامگاه را بازسازی کرد و حرم امام(ع) را گسترش داد و برای اولین بار مقبره امام به زیارتگاه تبدیل شد،[۸] در اوایل نیمه دوم قرن هشتم هجری، ساختمان حرم دچار حریق شد و خسارات فراوانی به حرم و کتابخانه حرم مطهر زد.[۹]
دوره صفویه و پس از آن
شاهان صفوی در توسعه و رونق حرم گامهای بسیاری برداشتند. شاه عباس صفوی در آبادانی نجف و توسعه حرم تلاش بسیاری نمود. در این دوره گنبد و منارههای حرم با کاشی تزیین شد.[۱۰] به دستور شاه اسماعیل (۲۷۴–۲۴۷ق) بنیانگذار دولت صفوی، بودجه قابل توجهی برای توسعه و گسترش آرامگاه امام علی(ع) صرف شد.[۱۱] اقدامات بعدی در عهد افشاریه به انجام رسید. نادرشاه افشار به سال ۱۱۵۴ق دستور داد تا گنبد، ایوان و منارههای حرم را با خشتهای طلا تزیین نمایند.[۱۲] تزیینات طلاکاری گنبد، ایوان و گلدستهها بزرگترین پروژه طلاکاری تاریخ معماری جهان به حساب میآید.[۱۳] از دیگر اقدامات نادرشاه کاشیکاری بخشی از دیوارهای حرم بود که با کاشیهای هفترنگ تزیین شدند.[۱۴]
در دوره قاجار نیز اقدامات دیگری برای بازسازی آستان مقدس، صورت گرفت و بیشتر شاهان قاجار، آثاری از خود در حرم علوی به یادگار گذاشتند. در این دوره، ضریح مشبک موجود، چندین بار بازسازی و تعویض شد.[۱۵] ضریح کنونی توسط سید طاهر سیف الدین، پیشوای بُهرههای هندوستان (گروهی از اسماعیلیان هند) به حرم هدیه شده است.[۱۶] همچنین وی در سال ۱۳۵۹ق، سنگهای کف و اِزاره حرم مطهر را با سنگهای نفیس ایتالیایی عوض کرد. در سال ۱۳۶۹ق، به دستور محمدرضا شاه پهلوی، کار بازسازی و تعویض آینهکاری حرم مطهر که گویا از دوره نادرشاه باقی مانده بود، با آینهکاری جدید آغاز شد و تا سال ۱۳۷۰ق، به طول انجامید.[۱۷] حرم امیرالمؤمنین(ع) در سالهای اخیر در دست تعمیر و توسعه قرار دارد. قسمت غربی حرم، در طرح توسعه به نام صحن حضرت فاطمه (س) نامیده شده است.[۱۸]
مدفونان
در حرم مطهر امام علی(ع)، از دیرباز تاکنون، عالمان و شخصیتهای فراوانی دفن شدهاند؛ از جمله: علامه حلی، ملا محمدمهدی نراقی، ملا احمد نراقی، شیخ مرتضی انصاری، میرزای شیرازی، محدث نوری، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، آخوند خراسانی، شیخ عباس قمی، سید مصطفی خمینی، سید ابوالقاسم خوئی.[۱۹]
حضور امامخمینی در حرم امام علی(ع)
امامخمینی در طول چهارده سال اقامتشان در نجف هرشب برای زیارت به حرم مطهر امام علی(ع) مشرف میشدند.[۲۰] نزدیکان امام در خاطرات خود درباره چگونگی تشرف امام به حرم مطهر حضرت علی(ع) گفتهاند امام هرشب سه ساعت پس از مغرب به حرم میرفتند. امام مسافت بین خانه تا صحن مطهر را بهطور پیاده در حدود هفت دقیقه طی میکردند. حضرت امام ابتدا که وارد میشد، میایستاد و سلام کوتاهی میداد.[۲۱] ایشان از در قبله وارد صحن و از کفشکن ضلع جنوبی ایوان، عبور و بعد از اذن دخول در رواق، به حرم مطهر مشرف میشدند. بعد به سمت ضریح حرکت کرده و قسمت جلو ضریح را میبوسید. امام سپس به طرف ضلع جنوبی ضریح، روبروی صورت حضرت امیرالمؤمنین میایستادند، زیارت امینالله را میخواندند و بر خلاف دیگران که از همانجا بالاسر را دور میزدند، امام از همان نقطه بازمیگشتند و از پایین پا به پشت سر میرفتند و نماز تحیت و نماز زیارت و به صورت نشسته زیارت جامعه کبیره را میخواندند.[۲۲]
در جریان تشرف امام به حرم حضرت امیرالمؤمنین(ع) هیچگاه دیده نشد امام از بالای سر حضرت امیر(ع) بگذرند یا توقف توقف کنند. رعایت همیشگی این روش، ضمن اینکه نشانه احترام آن حضرت به حریم مقام ولایت بود؛ به این دلیل بود که طبق یکی از احتمالات، بالای سر حضرت امیرالمؤمنین (ع) محل دفن سر بریده امام حسین(ع) است؛ از این جهت امام هیچگاه بالاسر مقبره توقف نمیکرد.[۲۳]
پانویس
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۷ و ص۱۵۸.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۷ و ص۱۵۸.
- ↑ لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ص۸۷.
- ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی (ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، ص۷۹.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، خامهیار، زیارتگاههای عراق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی (ع)، ص۲۸۶.
- ↑ ابن حوقل، صورة الارض، ص۲۱۵.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۷۳؛ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی (ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، ص۷۹.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۸.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۹.
- ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی (ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، ص۸۱.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۹ و ص۱۶۰.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۵۵.
- ↑ بهرمان؛ کردوانی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی (ع) نجف اشرف»، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، خامهیار، زیارتگاههای عراق، ج۱، ص۳۷.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ص ۴۳۷.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، خامهیار، زیارتگاههای عراق، ج۱، ص۳۷.
- ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص۱۲۶.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، خامهیار، زیارتگاههای عراق، ج۱، ص۵۳ تا ص۷۱.
- ↑ شرح حال و خاطراتی از آیتالله استاد عمید زنجانی، به اهتمام: هاشم موسوی، ص ۶۷.
- ↑ رحیمیان، در سایه آفتاب، ص۳۷ و ص۳۸.
- ↑ رجائی، برداشتهایی از سیره امام خمینی، ج۳، ص۱۷؛ شرح حال و خاطراتی از آیتالله استاد عمید زنجانی، به اهتمام: هاشم موسوی، ص ۶۷.
- ↑ رحیمیان، در سایه آفتاب، ص۳۷ و ص۳۸.
منابع
- ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار مکتبة الحیاة، ۱۹۹۲م.
- ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرمؤمنان علی(ع) فی النجف، تحقیق: محمد مهدی نجف، النجف، العتبة العلویة المقدسة، ۱۴۳۱ق.
- بهرمان، علیرضا؛ کردوانی، لیلی، «معرفی ارزشهای تاریخی، هنری و فنی تزیینات طلاکاری عهد نادرشاه افشار در حرم مطهر امام علی(ع) نجف اشرف»، مجموعه مقالات اولین همایش بینالمللی میراث مشترک ایران و عراق.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
- رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، تهران، سوره مهر، بیتا.
- رجائی، غلامعلی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۸ش.
- شرح حال و خاطراتی از آیت الله استاد عمید زنجانی، به اهتمام سید محمد هاشم موسوی، تهران، انتشارات خرسندی، بیتا.
- عقیلی، سیداحمد، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی (ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، شماره ۲۵، پاییز ۱۴۰۴ش.
- علوی، احمد، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش.
- فرطوسی، صلاح مهدی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ترجمه حسین طهنیا، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، خامهیار، احمد، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاههای مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، بیتا.
- لسترنج، گای، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه محمودعرفان، تهران، علمی- فرهنگی، ۱۳۹۳ش.