حوزه علمیه اصفهان
حوزه علمیه اصفهان از حوزههای بسیار مهم ایران بوده که در دوره صفویه تأسیس شد و عالمان برجستهای مانند میرداماد، ملاصدرا، میرفندرسکی و علامه مجلسی در آن به تحصیل و تدریس پرداختند.
حوزه علمیه اصفهان در نهضت امامخمینی نقشی کمنظیر را ایفا کرد و در تمام مراحل این نهضت همپای امامخمینی قدم برداشت. عالمان حوزه اصفهان از جمله طاهری اصفهانی، حسن صافی اصفهانی و سیدحسین خادمی به فعالیتهای انقلابی و طرفداری از امامخمینی و مخالفت با رژیم پهلوی میپرداختند. حوزه اصفهان در رویدادهای مهمی مانند انقلاب سفید، دستگیری امامخمینی، لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و توهین روزنامه اطلاعات به امامخمینی واکنش نشان داد و مردم را به پیروی از امامخمینی و مبارزه علیه حکومت وقت دعوت کرد.
تاریخچه (تأسیس در دوره صفویه)
شکلگیری رسمی حوزه علمیه در شهر اصفهان، به دوره صفویه و مهاجرت گسترده علمای جبل عامل به شهرهای ایران و از جمله اصفهان برمیگردد. برخی از این علما در شکلگیری حوزه علمی اصفهان ایفای نقش کردند. در دوره صفویه مدارس زیادی در اصفهان ساخته شد. در دوران حکومت شاه طهماسب به سبب عنایت خاص شاه به علما و نیز اعتقاد و التزام شخص او به احکام شریعت، حوزههای علمی شیعه بخصوص در اصفهان رونق و نفوذ ویژهای یافتند.[۱] با استقرار سلطنت شاه عباس اول (حک: ۹۹۶–۱۰۳۸) و اقدامات او عالمان شیعی نفوذ بیشتری یافتند، تا آنجا که میتوان گفت حوزه اصفهان در واقع در دوره او تأسیس شد. یکی از عالمانی که از او به عنوان مؤسس حوزه علمیه اصفهان یاد میشود ملاعبداللّه تستری است. عالم بزرگ دیگری که در شکوفایی حوزه اصفهان حضوری تأثیرگذار داشت، شیخ بهایی بود. شیخ بهائی با تربیت شاگردان زیادی موجب ارتقای حوزه اصفهان شد و چندین مدرسه نیز در اصفهان تأسیس کرد. میرداماد، ملاصدرا، میرفندرسکی، محمدتقی مجلسی، محمدباقر مجلسی از عالمان معروف حوزه اصفهان در آن دوره هستند.[۲]
دوره قاجار و پس از آن
در دوران قاجاریه (حک: ۱۲۱۰–۱۳۴۴) کرسی تدریس فقه و اصول در حوزه علمیه اصفهان پررونق بود. اما در این دوره بیشتر عالمان تحصیلات و سطوح را در این شهر فرامیگرفتند و برای تکمیل تحصیلات به حوزه نجف مهاجرت میکردند. از جمله: میرزای نائینی، سیدابوالحسن اصفهانی، آیت الله بروجردی. برخی از آنان نیز پس از کسب درجه اجتهاد به اصفهان بازمیگشتند و به تدریس میپرداختند؛ از جمله سیدحسن مدرس که در نجف به رتبه اجتهاد رسید و به اصفهان بازگشت. از دیگر شخصیتهای علمی و فقهی حوزه اصفهان رحیم ارباب است که شاگردان زیادی پرورش داد: از جمله: صالحی نجفآبادی، مرتضی مطهری، محمد مفتح و سیدمحمد بهشتی.[۳] در قرن اخیر با تأسیس حوزه علمیه قم از اهمیت حوزه اصفهان کاسته شد، اما همچنان مدارس علمیه در این شهر پابرجاست و طلاب به فراگیری علم مشغول اند.[۴]
مشارکت در امور سیاسی و اجتماعی
از آغاز شکلگیری حکومت صفوی به تدریج همکاری علما و به تبع آن حوزههای علمیه، با شاهان، به ویژه در عهدهدار شدن مناصب دینی، شروع شد. نقش محقق کرکی، از عالمان برجسته اصفهان در صفویه، در تبیین نظریه نیابت مجتهد جامعالشرایط از امام معصوم، در این دوره بسیار برجسته بود.[۵] همکاری علمای حوزه اصفهان با شاهان صفوی و نیز مشاغل و مناصبی که داشتند موجب شد که در این دوره از جانب علما و فقهای اصفهان کتب و رسالاتی دربارهٔ سیاست و آداب ملکداری و نیز فقه سیاسی و مسائلی چون امر به معروف و نهی از منکر، لزوم رعایت عدالت از جانب حاکم، خراج، جزیه و حکم نماز جمعه در دوره غیبت نوشته شود.[۶]
در دوره افشاریان و زندیان از نفوذ سیاسی حوزه علمیه اصفهان کاسته شد؛ اما در دوره قاجار برخی از علمای طراز اول اصفهان در وقایع نهضت تحریم تنباکو و مشروطیت نقش اساسی و کلیدی داشتند. در جریان مشروطیت، هفت تن از علمای درجه اول حوزه علمیه اصفهان در حمایت از نهضت مشروطه بیانیه صادر کردند.[۷] میر سیدعلی نجفآبادی و نورالله نجفی اصفهانی از پیشتازان مشروطهخواهان در اصفهان بودند.[۸]
همراهی با نهضت امامخمینی
علمای حوزه اصفهان همگام با امامخمینی، علیه جریان رفراندوم اصول ششگانه یا انقلاب سفید، قاطعانه موضع گرفتند و در اطلاعیهای مخالفت صریح خود با آن را اعلام و مردم را به شرکتنکردن در رفراندوم دعوت کردند. پس از آن، روحانیون راهپیمایی اعتراضآمیزی برپا کردند که مورد استقبال گسترده مردم قرار گرفت. در پی این راهپیمایی، بازار اصفهان اعتصاب کرد و درسهای حوزه علمیه اصفهان و نمازهای جماعت در تمامی مساجد شهر، رسماً تعطیل اعلام شد.[۹]
واکنش حوزه اصفهان به دستگیری امامخمینی
با دستگیری امامخمینی در سحرگاه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، عالمان حوزه اصفهان در اطلاعیهای دستگیری ایشان را قاطعانه محکوم کردند؛ با هدایت علمای حوزه اصفهان، بازار اصفهان در اعتصاب فرورفت و نمازهای جماعت مساجد، همچنین درسهای حوزه علمیه این شهر تعطیل شد.[۱۰] همچنین عالمان این حوزه مانند منتظری و خادمی و امینی تلاش زیادی برای آزادی امام نمودند.[۱۱] طاهری اصفهانی از عالمان سرشناس حوزه اصفهان، از سال ۱۳۴۲ با امضای اطلاعیه محکومیت کشتار ۱۵ خرداد و بازداشت امامخمینی، علیه رژیم پهلوی وارد مبارزه شد.[۱۲]
پس از سخنرانی تاریخی امامخمینی علیه لایحه کاپیتولاسیون و در پی آن تبعید ایشان به ترکیه در ۱۳ آبان ۱۳۴۳، روحانیان اصفهان همگام با روحانیان سراسر کشور اعلام اعتصاب کردند و نمازهای جماعت مساجد و درسهای حوزه علمیه و بازار اصفهان رسماً تعطیل شد.[۱۳] علمای ارشد اصفهان با انتشار اطلاعیهای از مردم خواستند در مسجد سیّد اجتماع کرده، از آنجا یک راهپیمایی اعتراضآمیز به مقصد مسجد شاه (امامخمینی) برپا کنند، که با خشونت مأموران رژیم سرکوب شد.[۱۴]
نقش عالمان حوزه اصفهان در مبارزه علیه پهلوی
پس از رویکارآمدن محمدرضا پهلوی، عالمان حوزه اصفهان با تشکیل دوباره «هیئت علمیه اصفهان» که در زمان مشروطه توسط نورالله نجفی اصفهانی تأسیس شد و در دوره رضاشاه افول کرده بود، به اقدامات علیه پهلوی دست زدند.[۱۵] حوزه اصفهان با آغاز نهضت امامخمینی به حمایت از ایشان پرداخت و در نخستین اقدام، پس از مخالفت قاطع امامخمینی و دیگر مراجع تقلید با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، روحانیان بزرگ اصفهان، در اطلاعیهای این مصوبه را محکوم کردند.[۱۶] عالمان حوزه اصفهان از جمله طاهری اصفهانی، حسن صافی اصفهانی و سیدحسین خادمی به فعالیتهای انقلابی و طرفداری از امامخمینی و مخالفت با رژیم پهلوی میپرداختند.[۱۷]
در اردیبهشت ۱۳۵۷ پس از حمله مأموران به بیت مراجع تقلید در قم، عالمان حوزه اصفهان در نامهای به آیتالله سیدکاظم شریعتمداری، اقدام مزبور را محکوم کردند.[۱۸] در مرداد سال ۱۳۵۷ش، پس از دستگیری سیدجلالالدین طاهری اصفهانی، دیگر روحانیان مبارز اصفهان با صدور اعلامیهای، یورش توأم با خشونت و توهین مأموران به خانه طاهری را محکوم و اعلام کردند در اعتراض به آن اقدام، ضمن تعطیلی تدریس و اقامه نماز جماعت، در بیت خادمی دست به تحصن خواهند زد. آنان در پایان آن اعلامیه با ابراز تنفر از کشتار مردم در شهرهای مختلف کشور، همبستگی خود را با امامخمینی اعلام نمودند.[۱۹][۲۰]
علمای شاخص اصفهان در آذر سال ۱۳۵۷ش، در پی اهانت حکومت پهلوی به مدارس دینی بهویژه مدرسه صدر اصفهان و در حمایت از اعتصاب اصناف و بازاریان، با صدور اعلامیهای، روز ۶ آذر (۲۶ ذیالحجه) را عزای عمومی اعلام کردند و از اصناف و بازاریان خواستند پس از ۲۴ روز اعتصاب، از ۷ آذر به کسبوکار خود بازگردند و حمایت و پشتیبانی خود را از اسلام و قرآن نشان دهند.[۲۱] در بهمن ۱۳۵۷ روحانیان مبارز اصفهان با صدور اعلامیهای، ضمن اعتراض به دستور شاپور بختیار، نخستوزیر وقت در بستن فرودگاهها بر روی پروازهای خارجی با هدف جلوگیری از بازگشت امامخمینی به کشور، بهمنظور همبستگی با روحانیان متحصن در مسجد دانشگاه تهران، اعلام کردند در بیت سیدحسین خادمی دست به تحصن خواهند زد.[۲۲]
واکنش به توهین روزنامه اطلاعات
پس از توهین روزنامه اطلاعات به امامخمینی و سرکوب تظاهرات طلاب در قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶، روحانیان اصفهان با ارسال نامهای به مراجع تقلید، آن اقدامات را محکوم و آن را «بر خلاف قانون حقوق بشر و ضد اخلاق و عدالت اجتماعی» تعبیر و اعلام کردند در اعتراض به آن اقدامات، از اقامه نماز جماعت خودداری خواهند کرد.[۲۳] حوزه اصفهان در ۲۵ دی اطلاعیهای در محکومساختن رژیم و حمایت از نهضت امامخمینی با امضای پنجاه تن از شخصیتهای برجسته روحانی اصفهان منتشر کرد و طی آن، ضمن اعلام مصوبات یادشده، مردم را به ابراز انزجار از اقدامات رژیم در بازار، کوچهها و خیابانها فراخواند.[۲۴]
سخنرانی امامخمینی در جمع طلاب حوزه علمیه اصفهان
امامخمینی در ۳ تیر ۱۳۵۸ در شهر قم در جمع طلاب حوزه علمیه اصفهان که به دیدار ایشان آمده بودند سخنرانی کرد. امام در این سخنرانی از لزوم آمیختگی علم و عمل گفتند و فرمودند که طلاب اول باید خود را بسازند و بعد به فکر هدایت مردم باشند.[۲۵] امام در این سخنرانی، علم و عمل را دو بال برای پرواز روحی انسان توصیف میکند و میفرماید عمل بدون علم بینتیجه است و این دو، دو بالی است که انسان را به مقام انسانیت میرساند.[۲۶]
تشکر امام از علمای حوزه اصفهان
امامخمینی پیش از انقلاب چندین بار به سبب کارهای انقلابی و همچنین پیامهای ابراز همدردی علمای اصفهان، به آنان پاسخ داد و پیامهای محبتآمیز به آنان نوشت.[۲۷] در سال ۱۳۴۴ش، امام در پاسخ به پیام حاوی همدردی و تبریک ورود امام به نجف از سوی علما و طلاب حوزه علمیه اصفهان، از آنان تشکر کرد و گفت این تبعیدها و حبسها برای دفاع از احکام اسلام و دفع تسلط اجانب به بلاد مسلمین و جلوگیری از دستبرد به استقلال و تمامیت ارضی ممالک اسلامی، گوارا و موجب سرافرازی ملت است.[۲۸]
همچنین امامخمینی در ۲۰ اسفند ۱۳۶۳ش، در پیامی به ملت ایران و حوزه علمیه اصفهان درگذشت سیدحسین خادمی را تسلیت گفت.[۲۹]
پانویس
- ↑ افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۳، ص۴۵۵–۴۶۰.
- ↑ معینی، «حوزه علمیه اصفهان»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ معینی، «حوزه علمیه اصفهان»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ معینی، «حوزه علمیه اصفهان»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ج۷، ص ۶۹۵.
- ↑ معینی، «حوزه علمیه اصفهان»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ مهدوی، بیان سُبُل الهدایه فی ذکر اعقاب صاحب الهدایه، ج ۲، ص۴۸.
- ↑ خزائلی، «نگاهی به دیروز و امروز حوزه علمیه اصفهان»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- ↑ مقتدایی، مصاحبه، ۱۷.
- ↑ حداد، صفهان در جریان انقلاب اسلامی، ۲۳۳–۲۳۶.
- ↑ خزائلی، «نگاهی به دیروز و امروز حوزه علمیه اصفهان»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- ↑ دریچه، گاهشمار زندگی آیتالله طاهری، ۳.
- ↑ کمالیان، شرح حال آیتالله العظمی حاجآقا سیدحسین خادمی.
- ↑ کمالیان، شرح حال آیتالله العظمی حاجآقا سیدحسین خادمی.
- ↑ کمالیان، شرح حال آیتالله العظمی حاجآقا سیدحسین خادمی.
- ↑ کمالیان، شرح حال آیتالله العظمی حاجآقا سیدحسین خادمی.
- ↑ صلواتی، ایرانشناسی با نگاهی دیگر، ۲۴۱ و ۲۴۲؛ طاهری اصفهانی، مصاحبه، ۵۴/۱۷؛ مرکز بررسی اسناد، انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، ۱/۲۲۷–۲۲۹.
- ↑ اسناد انقلاب اسلامی، ج۳، ص۳۰۰.
- ↑ اسناد انقلاب اسلامی، ج۳، ص۳۳۵–۳۳۶؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱۹، ص۳۲۶–۳۲۷.
- ↑ خزائلی، «نگاهی به دیروز و امروز حوزه علمیه اصفهان»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱۹، ص۴۷۶–۴۷۷.
- ↑ سیر مبارزات یاران امامخمینی در…، کتاب ۱۶، ص۳۹۷–۳۹۸؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱۹، ص۵۳۴–۵۳۵، کتاب ۳۵، ص۳۶۳–۳۶۴.
- ↑ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان اصفهان، ج۱، ص۱۹۰–۱۹۱؛ یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱۹، ص۲۴۰–۲۴۱.
- ↑ خادمی، یاران امام به روایت اسناد ساواک، ص۲۳۴ و ص۲۴۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۲۶۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۲۶۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۳، ص۲۶۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲، ص۵۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۱۸۱.
منابع
- اسناد انقلاب اسلامی، ج۳، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- افندی اصفهانی، عبداللّه بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱ق.
- امامخمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان اصفهان، ج۱، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.
- حداد، حسن، اصفهان در جریان انقلاب اسلامی، مجله یاد، شماره ۳۹–۴۰، ۱۳۷۴ش.
- خادمی، سیدحسین، یاران امام به روایت اسناد ساواک، خادم شریعت، شرح مبارزات حضرت آیتالله سیدحسین خادمی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول، ۱۳۸۰ش
- خزائلی، حسنعلی، «نگاهی به دیروز و امروز حوزه علمیه اصفهان»، هفتهنامه حریم امام، شماره ۱۱۴، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- دریچه، مجله، گاهشمار زندگی آیتالله سیدجلالالدین طاهری، ویژهنامه نخستین سالگرد ارتحال آیتالله سیدجلالالدین طاهری، خرداد ۱۳۹۳ش.
- سیر مبارزات یاران امامخمینی در آینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج۱۶، تدوین، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۳ش.
- صلواتی، فضلالله، ایرانشناسی با نگاهی دیگر.
- طاهری اصفهانی، سیدجلالالدین، مصاحبه، مجله پیام انقلاب، شماره ۵۴ و ۵۵، اسفند، ۱۳۶۰ش.
- کمالیان، محسن، شرح حال آیتالله العظمی حاجآقا سیدحسین خادمی، پایگاه اطلاعرسانی، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امامموسی صدر، ۲۰/۱۲/۱۳۹۳ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک.
- معینی، محسن، «حوزه علمیه اصفهان»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- مقتدایی، مرتضی، مصاحبه، چاپشده در فهرس مخطوطات آیةالله الخادمی الاصفهانی، تألیف سیدمحمدعلی خادمی، قم، مؤسسه ترات شیعه، ۱۴۳۵ق.
- مهدوی، مصلح الدین، بیان سُبُل الهدایه فی ذکر اعقاب صاحب الهدایه، یا، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم، ۱۳۶۷ش.
- نجفی، محمدحسن باقر، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، ۱۴۱۲ق.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱۹: خادم شریعت آیتالله حسین خادمی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۹ش.