خداوند
خداوند خداوند؛ به معنای آفریدگار جهان و کامل‌ترین وجود که در تمام صفات و افعال خود بالذات است. امام‌خمینی در آثار خویش به بحث از خداوند، ذات، صفات و آثار کمالی حق‌تعالی پرداخته و با تحلیل و بررسی آراء برخی فلاسفه و متکلمان اسلامی در اثبات وجود خداوند، به براهین خداشناسی اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه خداوند خداوند در اصطلاح دینی و فلسفی به معنای آفرید گار جهان و کامل‌ترین وجود که در تمام صفات و افعال خود بالذات است. (طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۳، ص۱۳۱؛ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۲۵۳ و ۴۵۳). اهمیت شناخت و جایگاه خداوند و آثار عمیق آن در حیات انسان همواره یکی از دغدغه‌های اصلی بشر بوده است. بخش عمده‌ای از منابع دینی به وصف مبدأ عالم یعنی خداوند پرداخته‌اند. در ادیان آسمانی از خداوند به آفریننده آسمان‌ها و زمین یاد شده است در آیات الهی نیز خداوند به بهترین وجه ممکن توصیف شده و بالاترین و ارزشمندترین مباحث و معارف، بحث درباره خداوند و شناخت او معرفی شده است. متکلمان اسلامی و حکمای الهی نیز به بحث خداوند و شناخت ذات و صفات او پرداخته و در آثار خویش براهین پرشماری برای اثبات خداشناسی و وجود مبدأ متعال اقامه کرده‌اند. (حلی، کشف المراد، ص۲۶۰؛ فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ص۱۱۱-۱۱۳؛ ربانی گلپایگانی، ایضاح الحکمه، ج۳، ص۳۹۶؛ قراملکی، خدا در حکمت و شریعت، ص۱۷؛ کتاب مقدس، ج۱، ص۱-۴؛ سعیدی، مهر کلام اسلامی، ج۱، ص۲۵). امام‌خمینی نیز در آثار خود به بحث از خداوند، ذات، صفات و آثار کمالی حق‌تعالی پرداخته و با تحلیل و بررسی آراء برخی فلاسفه و متکلمان اسلامی در اثبات وجود خداوند به براهین خداشناسی اشاره کرده است. (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۹ و ۳۳۳؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۷۲؛ شرح چهل حدیث، ص۱۹۱؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۸۰-۸۲؛ آداب الصلاة، ص۳۱۲؛ تفسیر سوره حمد، ص۹۷-۹۸؛ مصباح الهدایه، ص۱۳).
چیستی خداوند در مباحث فلسفی وقتی که از خداوند سخن به میان می‌آید، مقصود از آن موجودی است که واجب بالذات یا واجب الوجود است. واژه «واجب الوجود» در واقع اصطلاح فلسفی خداوند است. در فلسفه اشراقیون از خداوند با عبارت نورالانوار استفاده می‌شود. در حکمت مشاء معمولاً کلمه «اوّل» معادل خداوند است و فیثاغورثیان کلمه «نقطه» را درباره خداوند به کار می‌برند. (عبودیت، درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، ج۲، ص۱۵۱؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۷۵؛ سهروردی، مجموعه مصفات، ج۲، ص۲۱۱ و ۲۱۶). امام‌خمینی نیز خداوند را موجودی کامل و فوق تمام و صرف الوجودی که وجودش عین ذاتش است، می‌داند. (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۴؛ ج۳، ص۲۵۳ و ۴۵۳؛ مصباح الهدایه، ص۳۵-۳۶). ایشان درباره خداوند متعال در برخی آثار خود به پیروی از فلاسفه مشاء تعبیر واجب الوجود و در برخی آثار دیگر خود به پیروی از فلاسفه اشراق تعبیر «نوارالانوار» و در آثار عرفانی تعبیر «اول مطلق» را به کار برده است. (امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۷۳، ۵۹۸ و ۶۲۴؛ شرح دعای سحر، ص۵؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۷۵). به اعتقاد امام‌خمینی خداوند تعریف‌پذیر نیست؛ زیرا حد، رسم، ماهیت، و جنس و فصلی ندارد و بسیط صرف می‌باشد. (امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۳۱۲؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۰۰-۱۰۵؛ تفسیر سوره حمد، ص۹۷-۹۸؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۰۵-۴۰۶).
امکان و گستره معرفت به خداوند یکی از مباحث مهم درباره خداوند امکان شناخت و بیان مراتب مختلف شناخت خداوند است که شامل شناخت ذات خداوند، وجود خداوند و اوصاف و افعال خداوند می‌باشد. شناخت ذات خداوند در نظر عموم متکلمان و حکمای الهی و اهل معرفت نه تنها برای انسان بلکه برای هیچ مخلوقی ممکن نیست. (طوسی، تلخیص المحصل، ص۳۱۴؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۳، ص۳۷۶؛ ملاصدرا، اسرار الآیات، ص۵۱؛ سعیدی‌مهر، کلام اسلامی، ج۱، ص۲۷) امام‌خمینی نیز معتقد است شناخت خداوند من حیث هی هی، امکان ندارد و هیچ اسم و رسمی برای او نیست. اما در مرتبه صفات و افعال شناخت خداوند در پرتو اسماء و صفات و تجلیات او ممکن است. ایشان طبق مبانی اصالت وجود، تشکیک در وجود و اشتراک معنوی درباره امکان شناخت خداوند معتقد است بشر می‌تواند به مرتبه‌ای برسد که خداوند را بشناسد. (امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۶۲۴ و ۶۵۳؛ مصباح الهدایه، ص۱۳؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۴؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۰۳).
براهین اثبات خداوند متکلمان اسلامی و حکای الهی براهین گوناگون و فراوانی برای اثبات خداوند اقامه کرده‌اند. (ملاصدرا، الحکمة المعالیه، ج۶، ص۱۴؛ الشواهد الربوبیه، ص۴۵-۴۶؛ فخر رازی، المطالب العالیه، ج۱، ص۲۰۰؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۴، ص۸؛ حلی، کشف المراد، ص۱۷۰؛ قراملکی، خدا در حکمت و شریعت، ص۱۵۴). امام‌خمینی نیز راه‌ها و براهین اثبات وجود خداوند را با توجه به روش و مبنا متفاوت می‌داند و برخی براهین را عقلی و فلسفی و برخی را طبیعی و برخی دیگر را کلامی می‌داند و قائل است هر صاحب فن و علمی از فن و علم خود بر خداوند اقامه برهان می‌کند، چنانکه عالِم الهی از راه ذات خداوند و عالم طبیعی از راه حرکت و برهان نظم و متلکم از راه حدوت عالم بر وجود خداوند برهان اقامه می‌کند. (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۴۸-۴۹ و ۵۵؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۸۲).
منابع: • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش. • جرجانی، سیدشریف، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، قم، شریف رضی، ۱۳۲۵ش. • حلّی، حسن‌بن‌یوسف، کشف المراد، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۲۵ق. • ربانی گلپایگانی، علی، ایضاح الحکمه، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۷۱ش. • سعیدی‌مهر، محمد، کلام اسلامی، قم، نشر کتاب طه، ۱۳۹۴ش. • سهروردی، شهاب‌الدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش. • صاحبی، با قر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش. • طوسی، خواجه نصیر، تلخیص المحصل، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۵ق. • طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش. • عبودیت، رسول، درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، تهران، نشر سمت، ۱۳۸۶ش. • فاضل مقداد، مقداد، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق. • فخر رازی، محمدبن‌عمر المطالب العالیه، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق. • قراملکی، محمدحسین، خدا در حکمت و شریعت، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۴ش. • کتاب مقدس، بی‌جا، دار الکتاب المقدس، ۱۹۸۰م. • ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م. • ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، اسرار الآیات، تهران، نشر انجمن، حکمت، ۱۳۶۰ش. • ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
نویسنده: باقر صاحبی