ظاهر قرآن

ظاهر قرآن به معنای همان مدلول مستقیم آیه قرآنی است که معنای ساده برای فهم مردم در هر زمان و مکان را دارد و نخستین مرتبه از مراتب معانی قرآن می‌باشد. امام‌خمینی در آثار خویش به ظاهر قرآن توجه داشته و راه رسیدن به باطن قرآن را رعایت ظاهر قرآن می‌داند و در این زمینه کسانی را که در ظاهر قرآن افراط و تفریط می‌کنند نکوهش کرده است.

اهمیت و جایگاه ظاهر قرآن

ظاهر قرآن در اصطلاح تفسیری همان مدلول مستقیم آیه قرآنی است که معنای ساده برای فهم مردم در هر زمان و مکان را دارد و نخستین مرتبه از ذات مراتب معانی قرآن می‌باشد. ظاهر و باطن قرآن از ساحات دیرینه در حوزه فهم و تفسیر قرآن کریم است. مسأله ظاهر و باطن در روایات نیز مورد توجه بوده است. برخورداری قرآن کریم از دو ساحت ظاهر و باطن، از باورهای مشترک اکثر مفسران و اندیشمندان اسلامی است، لکن درباره چیستی و چگونگی ظاهر و باطن قرآن دیدگاهای مختلف مطرح کرده‌اند. برداشت برخی فرقه‌های اسلامی درباره ظاهر قرآن از حدّ اعتدال خارج شده، حالت افراط و تفریط به خود گرفته است.

امام‌خمینی نیز در آثار خویش به ظاهر قرآن توجه داشته و راه رسیدن به باطن قرآن را رعایت ظاهر قرآن می‌داند و در این زمینه کسانی را که در ظاهر قرآن افراط و تفریط می‌کنند نکوهش کرده است.

ضرورت عمل به ظواهر قرآن

گروهی از مفسران ظواهر قرآن را حجت ندانسته و عمل به دلالت‌هایی که مستند به الفاظ و ظواهر قرآن است را جایز نمی‌شمارند و معتقدند شاید هدف و منظور پروردگار از آیات قرآن، غیر از آن باشد که از ظاهرش فهمیده می‌شود، بر این اساس نمی‌توان به معانی ظاهری قرآن اعتماد و استناد کرد.

امام‌خمینی ضمن ردّ این دیدگاه نه تنها عمل به ظواهر قرآن را جایز و حجت می‌داند، بلکه راه رسیدن به باطن قرآن را عمل به ظاهر آن می‌داند، امام‌خمینی معتقد است کسانی که به ظواهر قران و شریعت اعتنایی ندارند و خود را برتر از عمل به ظواهر قرآن می‌دانند و سعی می‌کنند که ظاهر آن را توجیه کنند از غافلان و متلبس به تلبیسات ابلیس می‌باشند. البته ماندن بر ظاهر هم عقب‌ماندگی و محرومیت است؛ ازاین‌رو امام‌خمینی معتقد است باید میان ظاهر و باطن جمع نمود.

ایشان ظاهر و باطن قرآن را به بدن و روح تشبیه می‌کند که از هم قابل تفکیک نیستند و معتقد است توقف بر ظواهر و عدم عبور و تجاوز از آن به باطن، موجب هلاکت و پایه جهل و نادانی می‌شود و اساس انکار نبوت و ولایت است. به همین دلیل کسانی دعوت به ظاهر و صورت می‌کنند و مردم را از آداب باطنی قرآن باز می‌دارند، مانع رسیدن به انسانیت و وصول به حق‌تعالی هستند در مقابل کسانی مانند جاهلان از صوفیه که رسیدن به باطن را از غیر ظاهر جستجو می‌کنند، بر صراط مستقیم نیستند؛ زیرا ظاهر خود طریقی به سوی باطن است. بنابراین، کسی که به ظاهر قرآن برای وصول به حقایق توجه کند و نگاهش همچون نگاه به آینه، برای رسیدن و دیدن جمال محبوب باشد، او راه مستقیم را پیموده و قرآن را همچنان که شایسته است، تلاوت نموده و از آنان که از ذکر رب اعراض کرده‌اند نخواهد بود؛ زیرا راه وصول به باطن، تأدب به ظاهر است.

منابع

نویسنده: باقر صاحبی