فاعلیت نفس
فاعلیت نفس به معنای فاعلیت وجودی است که بین فاعل و فعل خود ایجاد میشود و فاعل، چیزی را ایجاد میکند. در حکمت متعالیه فاعلیت نفس و خلاقیت آن به عنوان یک نظریه ابتکاری مطرح شده است. امامخمینی نیز طبق مبانی خاص حکمت متعالیه نظیر اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری در آثار خویش به فاعلیت نفس، جایگاه، حقیقت و اقسام آن پرداخته و رابطه فاعلیت نفس با فعلش را مَثَلی برای رابطه اراده حقتعالی نسبت به مخلوقاتش میداند.
اهمیت و جایگاه فاعلیت نفس
فاعلیت نفس در اصطلاح فلسفی به معنای فاعلیت وجودی است که بین فاعل و فعل خود ایجاد میشود و فاعل، چیزی را ایجاد میکند.[۱] یکی از مباحث مهم در بحث انسانشناسی فلسفی، فاعلیت نفس میباشد. مکاتب فلسفی هر یک با تکیه به آراء خاصی که دارند تفسیر ویژهای از نقش نفس و فاعلیت آن ارائه دادهاند. حکمای مشاء و اشراق قائل به قابلیت محض نفس در ادراک تمام مدارکات بوده و نقش نفس را تنها پذیرش صُوَری میدانند که فاعل ماوراء ماده، افاضه کرده است.[۲]
در این میان ملاصدرا در باب ادراکات نفس به بحث از فاعلیت نفس و خلاقیت آن پرداخته و آن را به عنوان یک نظریه ابتکاری و مخصوص به خود طرح و مستدل کرده و آثار و نتایج بسیاری بر آن مترتب کرده است.[۳]
امامخمینی نیز طبق مبانی خاص حکمت متعالیه نظیر اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری در آثار خویش به فاعلیت نفس، جایگاه، حقیقت و اقسام آن پرداخته و رابطه فاعلیت نفس با فعلش را مَثَلی برای رابطه اراده حقتعالی نسبت به مخلوقاتش میداند.[۴]
تقریر فاعلیت نفس
به اعتقاد امامخمینی میان نفس و مدرکات آن نوعی رابطه علیت برقرار است؛ یعنی نفس نسبت به ادراکات خود نقش خالقیت و مصدریت دارد نه اینکه صرفاً انفعال و پذیرش صور داشته باشد. از این معنا به خلاقیت نفس نیز تعبیر شده است. نفس انسان هنگام درک صورت علمی شیء که وجود عینی آن در خارج است، در واقع، صورت شیء را در مرتبه عالم طبیعت ایجاد میکند که صورت جزئی و منطبق بر همان شیء خارجی است، این قدرت از آن روست که نفس خود در حقیقت دارای مرتبه وجودی مثالی است و با این وجود، بر مرتبه طبیعت صور ادراکی احاطه دارد. نفس میتواند همین صورت را وارد مرتبه خیال یا برزخ کند و بدین ترتیب، صورت ادراک شیء که مخلوق اوست، در صقع نفس بوده و به مراتب طبیعت یا مثال تعلق دارد. همچنین نفس توان آن را دارد که صور ادراکی را پس از عالم مثال به عالم عقل نیز ارتقاء دهد، با این نکته که در آن مراتب، دیگر صور ادراکی از جزئیت و تشخص به کلیت و تجرد نائل گشته و هم رتبه مرتبه تجرد عقلی نفس میگردند. در این مرتبه تصرف در صور ادراکی مختلف مِلک طلق عقل است. به عبارت دیگر صور ارتقاء یافته به مرتبه عقل از ماهیت منزه بوده و تنها متحقق به وجودند. بدین ترتیب، در آن مرتبه، قوه خیال یا واهمه فعالیت ندارند و تنها عقل، فرمانروای مرتبه وجودی تجردی نفس است. صور ابداعی نفس در مرتبه عقل، کلیت، صرافت و صراحت وجودی دارند، بدون اینکه تعدد حیثیتی در کار باشد. بدین ترتیب نفس هم توان خلق صور ادراکی را داشته و هم توان ارتقا بخشیدن به آنها را دارد.[۵]
امامخمینی بر این باور است که نفس در عالم طبیعت با ابزارهای خود خلق و ابداع میکند، اما این بدان معنا نیست که این ابزارها نقش مؤثری در تحقق خلاقیت نفس دارند، بلکه آنها تنها معدات این امر هستند. این اراده نفس است که در تحقق مخلوقات نفس، نقش اساسی را دارد؛ زیرا میان اراده نفس و فعالیت آن در مظاهر خارجی، واسطهای وجود ندارد، چنان که قبض و بسط حرکت اعضا، معلول اراده نفساند که بلافاصله بعد از اراده نفس تحقق مییابند.
به اعتقاد امامخمینی رابطه اراده نفس نسبت به مخلوقاتش، مَثَلی برای رابطه اراده حقتعالی نسبت به مخلوقات خویش است.[۶] پس یکی از اوصاف ویژه نفس، این است که با این خود مخلوق است، شأن ایجاد فاعلیت و خلق را نیز دارد و این مطلب وجه شباهت نفس و حقتعالی را بیشتر تأیید میکند. بنابراین نفس نسبت به ادراکات خود نقش خالقیت، مصدریت و فاعلیت دارد نه صرف انفعال و پذیرش صُور تنها باشد.[۷]
اقسام فاعلیت نفس
امامخمینی در آثار خویش به اقسام مختلف فاعلیت نفس پرداخته است از جمله:
- فاعل بالرضا: فاعلی است که سرچشمه فاعلیت او تنها ذات (نفس) خویش میباشد؛ یعنی علم فاعل به فعل خود همان هویت مجعول او خواهد بود. فاعل بالرضا بودن نفس، نسبت به صور ابداعی خود بدین خاطر است که نفس بدون اینکه به آنها سابقاً علم داشته باشد، ایجاد صور میکند و نفس به عین وجودی این صورتهای موجود و مخلوق، عالِم است؛ یعنی علم به مسموعات عین ذات سمع میباشد و صورت مسموع نزد نفس حضور دارد، بدون اینکه از این صور، صوری در ذهن باشد که نفس به واسطه آن صور به این صورتها عالم باشد.[۸]
- فاعل بالتجلی: فاعلیتی است که به خود علم اجمالی دارد، اما این علم اجمالی عین علم تفصیلی او به فعل خویش است. نفس از آن رو که بسیط است و جامع جمیع شئون خود و قوای خود میباشد، به ذات خود، تمام قوا را به وجود واحد بسیط خود میشناسد، چون این قوا عین نفس هستند. این علم نفس همان فاعلیت در خلق صوری است که هستی آنها عین علم نفس به آنها و علم اجمالی نفس به این قوا و مدرکات آنها، عین علم تفصیلی نفس به آنهاست.[۹]
- فاعل بالعنایه: فاعلیتی است که منشاء فاعلیت او و علت صدور فعل از او صرف علم او به نظام فعل وجود است و هیچ امر زایدی خارج از ذات عالم و فاعل در این نوع فاعلیت دخالت ندارد.
- فاعل بالقصد: فاعلیتی است که در فاعلیت و ایجاد مفعول باید امری زاید بر ذات و علم فاعل وجود داشته باشد و تا این امر محقق نشود، طرفین فعل و عدم فعل برای فاعل یکسان است. از جمله دیگر اقسام فاعلیت، فاعلیت بالقصر، فاعل بالجبر، فاعل بالتسخیر و فاعل بالطبع میباشد.[۱۰]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۶، ص۳۵-۳۶؛ قاسمیان، بررسی نقش فاعلیت نفس، ص۱۵۳.
- ↑ ابنسینا، التعلیقات، ص۱۶۶-۱۶۷؛ بهمنیار، التحصیل، ص۷۹۲؛ طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ج۲، ص۴۴۷-۴۴۹؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۴۸۶.
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۶، ص۳۵-۳۶؛ مفاتیح الغیب، ص۱۰۳؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص۲۲۱؛ الحکمة المتعالیه، ج۹، ص۱۹۲؛ ج۳، ص۳۸۲؛ راستین، فاعلیت یا قابلیت نفس در ادراک جزئیات، ص۷۵ و ۱۳۵-۱۳۶.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۹۱-۳۹۲؛ مناهج الوصول، ج۱، ص۴۱۵-۴۱۶؛ الطلب والاراده، ص۵۴-۵۵؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۱۳۰.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۹۱-۳۹۲؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۹۸-۵۹۹.
- ↑ امامخمینی، مناهج الوصول، ج۱، ص۴۱۵-۴۱۶؛ الطلب والاراده، ص۵۴-۵۵.
- ↑ امامخمینی، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۱۳۰؛ تقریرات فلسفه، ج۱،ص۲۹۴؛ مناهج الوصول، ج۱، ص۴۱۵، صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۰۲-۶۰۳؛ انوار حکمت،ص۵۴۳.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۲۸۷-۲۸۸؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۰۳-۶۰۴.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۰۴.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۲۹۱-۲۹۳؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۰۵-۶۰۶.
منابع
- ابنسینا، حسینبنعبدالله، التعلیقات، قم، مرکز النشر الاسلامی، ۱۳۶۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مناهج الوصول الی علم الاصول، تقریر محمد فاضل لنکرانی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- بهمنیار، مرزبان التحصیل، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.
- راستین، امیر، فاعلیت یا قابلیت نفس در ادراک جزئیات و بررسی نتایج حاصل از پذیرش هر یک در اندیشه ملاصدرا، آموزههای فلسفه اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۹ش.
- سهروردی، شهابالدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
- قاسمیان، رضا، بررسی نقش فاعلیت نفس در فرایند ادرک از نظر ملاصدرا، حکمت اسراء، ۱۳۹۳ش.
- ملاصدرا محمدبنابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مجموعه رسائل فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی