مجله مکتب تشیع
مجله مکتب تشیع از نخستین مجلات متعلق به حوزه علمیه قم بود که در اردیبهشت سال ۱۳۳۸ش به مدت شش سال به صورت فصلنامه منتشر شد. هاشمی رفسنجانی و محمدجواد باهنر از بانیان اصلی این نشریه بهشمار میروند. موضوعات اجتماعی، کلام، تفسیر، فقه، فلسفه، امامت، مطالب نشریه مکتب تشیع را به خود اختصاص میداد.
مجله مکتب تشیع تحت تأثیر افکار و اندیشه امامخمینی به فعالیتهای تبلیغی، فرهنگی و سیاسی میپرداخت. این نشریه تلاش کرد با تبیین مواضع امامخمینی، به تحکیم نهضت اسلامی بپردازد و اندیشه اسلامی در حوزههای مختلف سیاست، اجتماع، اقتصاد و فرهنگ را تبلیغ و به نسل جوان انتقال دهد.
معرفی و جایگاه
نشریه مکتب تشیع یکی از اولین و مهمترین نشریههای حوزه علمیه قم بود که با مدیریت چند نفر از روحانیون، از جمله: اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر، نعمتالله صالحی نجفآبادی و سیدمحمدباقر مهدوی کرمانی به مدت شش سال (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش) جمعاً در یازده شماره در قم منتشر شد.[۱] هدف اصلی مؤسسین در انتشار این نشریه دفاع از اسلام و مذهب تشیع توسط متفکران و نویسندگان اسلامی به منظور پاسخ به اندیشههای مارکسیستی و ناسیونالیستی در جامعه بود.[۲] هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود این مجله را وسیلهای برای ایجاد یک شبکه فرهنگی ـ سیاسی ـ اسلامی در سراسر کشور دانسته که در کنار مساجد، حسینیهها و مجالس روضه، ارتباط و تماس مبارزین مذهبی را با یکدیگر در جهت یک حرکت وسیع سیاسی برقرار میکرده است.[۳] این مجله پس از انتشار، توسط ساواک مورد کنترل و بررسی قرار گرفت.[۴]
نخستین شماره نشریه مکتب تشیع اردیبهشت ۱۳۳۸ش در ۴۱۶ صفحه به تیراژ پانزدههزار نسخه در چاپخانه دارالعلم قم منتشر شد. این نشریه در سایر شهرهای کشور چون مشهد، تبریز، کرمان، تهران دارای نمایندگی توزیع و فروش بود.[۵] تیراژ بالای این مجله نشانگر کمبودی بود که در آن سالها در جامعه مذهبی یا علاقمند به مذهب وجود داشت.[۶] به گفته هاشمی رفسنجانی، منابع مالی این مجله، با پیش فروش این نشریه تأمین میشد.[۷] فعالیتهای این نشریه در نبود آزادی قلم، سانسور شدید مطبوعات و هجوم مطبوعات وابسته رژیم و جریانهای مارکسیست و ملیگرا به ارزشهای دینی و روحانیت و به دلیل مقالات علمی مورد استقبال طلاب حوزههای علمیه قم و نیروهای مذهبی جامعه قرار گرفت.[۸] انتشار این مجله به دنبال وقایع ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و دستگیری هاشمی رفسنجانی و برخی دیگر از عوامل تهیه آن، در سال ۱۳۴۴ش توسط ساواک متوقف شد.[۹]
نشریه مکتب تشیع نماینده جریان اسلام سیاسی در اواخر دهه ۳۰ بود که تحت تأثیر افکار و اندیشه امامخمینی به فعالیتهای تبلیغی، فرهنگی و سیاسی پرداخت. شاگردان امام با راهاندازی این نشریه به انتقاد از عملکرد پهلوی در عرصههای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی پرداختند و الگوی آرمانی از جامعه و حکومت ارائه دادند.[۱۰] این افراد در حقیقت به دلیل اینکه مجله مکتب اسلام چندان انقلابی نبود، از آن مجله جدا شدند و خود دست به انتشار مجلهای زدند که به اهداف انقلابی خود برسند.
نویسندگان
بیشتر نویسندگان نشریه مکتب تشیع از فضلا و متفکران روحانی حوزه علمیه قم بودند. برخی از این نویسندگان عبارت بودند از: سیدمحمدحسین طباطبائی، سید محمد بهشتی، سیدمحمود طالقانی، مرتضی مطهری، ناظرزاده کرمانی، مهدی حائری کرمانی، نعمتالله صالحی نجفآبادی، ابوالفضل موسوی، محمدتقی جعفری، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر، محمدجواد حجتی کرمانی، سیدهادی خسروشاهی، غلامرضا سعیدی.[۱۱]
در کنار نویسندگان اصلی نشریه برخی از نویسندگان، مترجمان، شاعران، پزشکان و مهندسانی چون مهدی بازرگان (یادداشتی از سفر حج)، محمدحسین شهریار (اشعاری از زمستان)، محمدحسین بهجتی (ترانه خداپرستی؛ مادر بخنده نام تو حیدر گذاشت) و ترجمههایی از احمد آرام (دو دلیل بر وجود خدا نوشته رابرت موریس پیج؛ نظری به آن طرف قوانین طبیعی نوشته ادواین فاست)، همچنین مطالبی در حوزه جغرافیای تاریخی اسلام توسط منوچهر ستوده (حدود متصرفات اسلامی در ادوار مختلف؛ استحکامات سرزمین ایران در دوران اسلامی)، و مطالبی در ارتباط با پزشکی توسط محمود نجمآبادی (سخنی چند دربارهٔ طب اسلامی) مطالبشان را به چاپ رساندند.[۱۲]
کمک به انقلاب اسلامی
نشریه مکتب تشیع تلاش کرد با تبیین مواضع امامخمینی، به تحکیم نهضت اسلامی بپردازد و اندیشه اسلامی در حوزههای مختلف سیاست، اجتماع، اقتصاد و فرهنگ را تبلیغ و به نسل جوان انتقال دهد. نویسندگان این نشریه با ایجاد شبکههای ارتباطی تلاش کردند به نشر بیانیهها و اعلامیههای انقلابی بپردازند. این شبکه فرهنگی و سیاسی به رشد آگاهی و بینش سیاسی جامعه کمک فروانی کرد. همچنین محتوای نشریه از جامعیت لازم برخوردار بود و تلاش زیادی برای پاسخ به شبهات اعتتقادی داشت. مکتب تشیع با ظرفیت علمی و اعتقادی مناسب به مبارزه با مفاسد فرهنگی و اخلاقی پهلوی پرداخت و الگوی مطلوب نظام سیاسی اسلام را به مخاطبان خود ارائه داد.[۱۳]
نشریه مکتب تشیع در راستای مبارزه با افکار الحادی و غربی در جامعه، توسعه اندیشه اسلامی در جامعه، ارائه الگوی صحیح سبک زندگی اسلامی و مخالفت با عملکرد رژیم حاکم فعالیت میکرد.[۱۴] این نشریه نقش مهمی در تبیین اندیشه سیاسی اسلام و توسعه نهضت امامخمینی داشته است؛ به گونهای که علاوه بر تولید محتوای اسلامی و فرهنگی برای گروههای اجتماعی و مذهبی، از ظرفیت مخاطبان نشریه در راستای سازماندهی و شبکهسازی علیه رژیم حاکم بهره گرفت. شبکه ارتباطی مکتب تشیع توانست در نقاط مختلف کشور به پیشبرد نهضت اسلامی مردم ایران علیه نظام استبدادی کمک شایانی نماید.[۱۵]
مقالاتی که در نشریه مکتب تشیع به چاپ میرسید، برخلاف مجلات دیگر حوزه علمیه قم همچون مجله مکتب اسلام، دامنه گستردهای از موضوعات اعتقادی و مذهبی مانند حکومت در اسلام، مسائل اعتقادی و اجتماعی از دید اسلام و تشیع، سیاست خارجی اسلام، مبارزه با تحریف، مکتب اخلاقی امام صادق(ع)، آزادی در اسلام، تفسیر قرآن، عرفان و … را در بر میگرفت.[۱۶] مکتب تشیع، اسلام را به عنوان یک نظام کامل سیاسی و حکمرانی برای زندگی مطرح میکرد.[۱۷]
استفاده از رهنمودهای امامخمینی
دستاندرکاران مجله مکتب تشیع از شاگردان و علاقمندان امامخمینی بودند و برای راهبری امور نشریه از رهنمودهای امام استفاده میکردند.[۱۸] بنیانگذاران نشریه سعی داشتند آن را به پایگاهی جهت تبلیغ نهضت امامخمینی تبدیل نمایند؛ ولی امام با این امر مخالفت کردند و در آن شرایط سیاسی، مناسب دیدند که فقط در فعالیتهای این مجموعه، مشاور و راهنما باشند.[۱۹] یکی از کمکهای امام، معرفی نویسنده برای تدوین مقاله به مسئولین نشریه بود. به عنوان نمونه، ایشان به اعضای نشریه توصیه کردند در آن برهه زمانی از مقالات سیدابوالفضل موسوی زنجانی در نشریه استفاده شود.[۲۰]
محتوا
موضوعات اجتماعی، کلام، تفسیر، فلسفه، مطالب مربوط به امامت، بیشترین موضوعات و مطالب نشریه مکتب تشیع را به خود اختصاص میداد.[۲۱] همچنین در حوزههای فقهی، اخلاقی، جغرافیایی، تاریخی، ادبیات، سیاسی و پزشکی مطالبی در این نشریه نوشته میشد.[۲۲]
مهمترین مقالات نویسندگان مکتب تشیع در اثبات یگانگی خدا و دفاع از اسلام، دفاع از خاتمیت پیامبر(ص)، ائمه اطهار (ع) و مذهب تشیع و مرجعیت بود. نشریه مکتب تشیع مواضع حوزه علمیه را در فعالیتهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بهصراحت مطرح میکرد.[۲۳]
پانویس
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر؛ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۸.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، «زمینههای انقلاب اسلامی به روایت خاطره: تأسیس مکتب اسلام و مکتب تشیع». ص ۴۲.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۹.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ رنجبر کرمانی، «مجله مکتب تشیع در آینه اسناد»، پایگاه اطلاعرسانی ۱۵ خرداد.
- ↑ «مجلّه مکتب تشیع»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی - سیاسی ایران، ص ۴۲۸؛ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۹.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۳۹.
- ↑ شیرعلینیا، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، ص۵۱؛ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۶.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۷.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۷.
- ↑ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، ج۴، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.
- ↑ اسماعیلی، درآمدی بر تاریخنگاری انقلاب اسلامی، ص۱۰۲؛ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۳۲.
- ↑ زیباکلام؛ و اتفاقفر، هاشمی بدون روتوش، ص۴۶؛ گروهی از نویسندگان، مجموعه مقالات دهمین سمینار بررسی سیره نظری و عملی امامخمینی، ص۱۳.
- ↑ اهوازی، امام خمینی به روایت آیت الله هاشمی رفسنجانی، ص۱۹۱.
- ↑ قربی، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، ص۲۹.
- ↑ چیتساز، «حوزههای علمیه و مطبوعات (دهه ۳۰ تا ۷۰)»، پژوهش و حوزه، ص۲۲۱.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر.
منابع
- اسماعیلی، حبیبالله، درآمدی بر تاریخنگاری انقلاب اسلامی، مباحثه چهار تن از صاحبنظران پیرامون مسایل و مشکلات تاریخنگاری انقلاب اسلامی، تهران، مزامیر، ۱۳۷۶ش.
- اهوازی، عبدالرزاق، امامخمینی(س) به روایت آیتالله هاشمی رفسنجانی، تهران: چاپ و نشر عروج، ۱۳۹۲ش.
- جعفریان، رسول، جریانها و سازمانهای مذهبی - سیاسی ایران. تهران، نشر علم، ۱۳۹۰ش.
- چیتساز، محمد جواد، «حوزههای علمیه و مطبوعات (دهه ۳۰ تا ۷۰)»، پژوهش و حوزه، شماره ۳۶، زمستان ۱۳۸۷ش.
- رنجبر کرمانی، زهرا، «مجله مکتب تشیع در آینه اسناد»، پایگاه اطلاعرسانی ۱۵ خرداد، انتشار: ۱۱ آذر ۱۳۹۸ش، بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- زیباکلام، صادق؛ و اتفاقفر، فرشته سادات، هاشمی بدون روتوش، تهران، نشر روزنه، ۱۳۸۶ش.
- شیرعلینیا، جعفر، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی تهران، نشر سایه، ۱۳۹۵ش.
- «قالب مکتب تشیع در دفاع از دین»، پژوهشکده تاریخ معاصر، انتشار: ۱۴ مرداد ۱۳۹۹ش، بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- قربی، سیدمحمدجواد، «فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی نشریه مکتب تشیع (۱۳۳۸–۱۳۴۴ش)»، مطالعات تاریخی، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
- گروهی از نویسندگان، مجموعه مقالات دهمین سمینار بررسی سیره نظری و عملی امامخمینی، گردآورنده زهرا سمواتی [جمعیت زنان جمهوری اسلامی ایران]، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۰ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی، انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک: استان خراسان رضوی، تهران، انتشارات مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۴۰۰ش.
- «مجلّه مکتب تشیع»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، انتشار: ۲۷ آذر ۱۳۹۲ش، بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، «زمینههای انقلاب اسلامی به روایت خاطره: تأسیس مکتب اسلام و مکتب تشیع». یاد. شماره ۸، پاییز ۱۳۶۶ش.