مجله مکتب اسلام

مجله مکتب اسلام نخستین مجله معتبر حوزه علمیه قم به شمار می‌رود که در سال ۱۳۳۷ش توسط سیدکاظم شریعتمداری و برخی روحانیون روشن‌اندیش منتشر شد. این مجله در ترویج اندیشه‌های نو مذهبی در حوزه علمیه می‌کوشید و با استقبال جامعه مواجه شد؛ به گونه‌ای که در مقطعی تیراژ آن به صد و بیست هزار نسخه رسید. جمع زیادی از فضلای حوزه و عالمانی مانند علامه طباطبایی و مرتضی مطهری در این مجله مقاله می‌نوشتند.

از مهم‌ترین ویژگی «مکتب اسلام»، آموزش و تربیت عملی جوانان اسلام‌گرایی بود که در روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی تأثیرگذار بودند. همچنین مجله مکتب اسلام را از عوامل ناشناخته شکل‌گیری انقلاب اسلامی معرفی کرده‌اند. این مجله در پیش از انقلاب چندین بار توقیف شد و عوامل آن توسط ساواک تحت فشار قرار می‌گرفتند.

معرفی

مجله مکتب اسلام اولین مجله معتبر حوزه علمیه قم بود که توسط آیت‌الله شریعتمداری و برخی روحانیون در بهمن ماه سال ۱۳۳۷ش تأسیس شد و نشر آن با افت و خیزهایی، تاکنون همچنان ادامه دارد.

جریان شکل‌گیری و آغاز به کار مجله «درس‌هایی از مکتب اسلام» که به «مکتب اسلام» مشهور شد، به واسطه ضرورتی بود که از سوی متدینین حوزه و خارج از حوزه احساس می‌شد. جمعی از تجار روشنفکر تهران، با بعضی از مراجع آن زمان حوزه دیدار کرده و برای تأمین مالی نشریه‌ای از سوی حوزه علمیه اظهار آمادگی کردند و پیشنهاد دادند عده‌ای از فضلای حوزه جمع شده و مجله‌ای را از طرف حوزه علمیه قم راه‌اندازی کنند. بدین گونه این مجله شکل گرفت و با حمایت عده‌ای از تجار تهران نخستین شماره آن در سال ۱۳۳۷ شمسی منتشر شد. این مجله پس از انتشار چند شماره مورد حمایت آیت‌الله بروجردی نیز قرار گرفت.

جایگاه

مجله مکتب اسلام، تنها نشریه دینی - حوزوی بود که می‌کوشید تا اندیشه‌های نو مذهبی را که در قم پدید می‌آمد - و البته متأثر از جریان‌های نوگرای اسلامی تهران بود - به مشتاقان عرضه کند. در این مجله، افزون بر مقالات علمی، گاهی گزارش‌ها و اخباری هم از وضعیت قم منعکس می‌شد که بر اساس آن‌ها می‌توان نوعی تحول را در حوزه علمیه دنبال کرد. به علاوه، نسبت به انحراف‌های فکری پدید آمده در جامعه نیز، جسته گریخته هشدارهایی داده می‌شد. در سال‌های نخست انتشار این مجله، مهم‌ترین مقالات، از علامه طباطبایی درج می‌شد که ایشان در این مقالات، به معرفی اسلام، برخورد اسلام با نیازمندی‌های روز و مسائل مختلف اجتماعی و پاسخ به شبهات مطرح شده در مطبوعات می‌پرداختند و در مقالاتشان سعی داشتند مطرح کنند که اسلام می‌تواند در جهان معاصر مبنای زندگی جدیدی قرار گیرد.

استقبال از این مجله در پیش از انقلاب طی سال‌های متمادی، به دلیل منحصر به فرد بودن آن در آن شرایط، بی نظیر بود، به طوری که اندک زمانی پس از انتشار، تیراژ آن از سه هزار، به هشتاد هزار و مدتی بعد تا یکصد و بیست هزار رسید. در واقع کسانی که دوست داشتند اسلام را از مجرای حوزه اخذ کنند، نشریه مکتب اسلام را، راه ارتباطی خود با حوزه تلقی می‌کردند. مجله مکتب اسلام در پیش از انقلاب از جایگاه با اهمیتی برخودار شد؛ به گونه‌ای که در کشورهای فارسی‌زبان و در کشورهایی که دانشجویان ایرانی فعالیت داشتند و انجمن اسلامی تشکیل داده بودند، مخاطبان زیادی داشت.

مجله مکتب اسلام، پیشگام ترویج نویسندگی در حوزه علمیه قم بود و عملاً نویسندگانی را در آغوش خود تربیت کرد که اکنون از نویسندگان برجسته کشور به‌شمار می‌روند و امروز آثار آنها در شمار آثار مطرح، پرتیراژ، سودمند و پرمایه دینی می‌باشد.

تأثیر در انقلاب اسلامی

نشریه مکتب اسلام در زمینه‌های دینی، علمی و اجتماعی فعالیت داشته‌ است. مهم‌ترین ویژگی «مکتب اسلام»، آموزش و روشنگری و تربیت عملی جوانان اسلام‌گرایی بود که در روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی تأثیرگذار بودند. این مجله توانست بخش زیادی از نیازهای دینی پیش از انقلاب را برآورده کند و مورد استقبال گسترده مردم قرار گیرد. مجله مکتب اسلام را از عوامل ناشناخته شکل‌گیری انقلاب اسلامی معرفی کرده‌اند.

هیئت تحریریه و نویسندگان

پس از تأسیس مجله مکتب اسلام، قرار شد ۹ نفر از فضلای حوزه علمیه قم به عنوان هیئت تحریریه نشریه انتخاب شوند. ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، محمد واعظ زاده خراسانی، مجدالدین محلاتی، سید مرتضی جزائری، علی دوانی، امام موسی صدر و جعفر سبحانی مجموعاً هیئت تحریریه اولیه مجله محسوب می‌شدند

علاوه بر اعضای هیئت تحریریه اول، دانشمندان و شخصیت‌های بزرگ علمی همچون سیدمحمدحسین طباطبایی، مرتضی مطهری در این مجله همکاری داشتند و مقاله ارائه می‌دادند. برخی دیگر از فضلای حوزه که با مجله همکاری داشتند یا عضو هیئت تحریریه شدند عبارتند از: لطف‌اللّه صافی گلپایگانی، سید موسی شبیری زنجانی، سیدمحمد بهشتی، علی احمدی میانجی، احمد آذری قمی، شهاب‌الدین اشراقی، محمد مفتح، محمد جواد باهنر، عباسعلی عمید زنجانی، حسین حقانی زنجانی، زین‌العابدین قربانی، محمد مجتهد شبستری، علی حجتی کرمانی، سید هادی خسروشاهی، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، هادی دوست محمدی، علی اکبر حسنی، سید محمد کاظم دانش، احمد بهشتی، صدرالدین بلاغی و...

ساختار مجله

مجله مکتب اسلام غیر از مقاله‌هایی که با نام نویسندگان آنها چاپ می‌شد، صفحات و بخش‌های دیگری هم داشت که از سوی اعضای هیئت تحریریه تنظیم می‌شد؛ اما بدون نام بود که عبارت بودند از: سرمقاله، سیری در مطبوعات، اخبار جهان اسلام و پاسخ به سؤالات. این بخش‌ها خوانندگان زیادی داشت. سرمقاله‌ها که نوعاً اختصاص به مسایل مهم داشت، معمولاً بسیار قوی و استوار و شیوا نوشته می‌شد و بسیار تأثیرگذار بود و گاهی در کشور، موج ایجاد می‌کرد. دربارهٔ پاسخ به سؤالات، گفتنی است که هر روز تعداد انبوهی نامه به دفتر مجله می‌رسید که بخش قابل توجهی از آنها، سؤالات گوناگون علمی و مذهبی بود و در مجله پاسخ داده می‌شد.

سانسور و توقیف مجله توسط رژیم پهلوی

رژیم پهلوی با انتشار مجله مکتب اسلام مخالف بود و چندین بار صاحب امتیاز را احضار کرده و تذکر می‌دادند و به طور مکرر تهدید می‌کردند. در برخی موارد که مقالات را ضد نظام و حکومت و شاهنشاهی تشخیص می‌دادند، مجله را توقیف و از انتشار آن جلوگیری می‌کردند. این مجله در برابر مفاسد اداری و اخلاقی و ابتذال فرهنگی و غرب‌زدگی که سرچشمه اصلی آنها حکومت پهلوی بود، به شدت انتقاد و مبارزه می‌کرد و این در شرایط استبداد و سلطه ساواک به ویژه در دهه‌های آخر، بسیار دشوار بود. مواضع انتقادی و معترضانه مکتب اسلام، تأثیرگذاری عمیق، محبوبیّت عمومی و پایگاه مردمی و مذهبی این مجله، برای حکومت شاهنشاهی قابل تحمل نبود و هرچند وقت یکبار آن را توقیف می‌کردند.

مجله مکتب اسلام قبل از انقلاب اسلامی در مجموع حدود ۲ سال توقیف شد که بیشتر توقیف‌ها به خاطر مقالات آیت‌الله مکارم شیرازی صورت گرفت؛ در بهمن ۱۳۴۰ش به‌مناسبت روز کشف حجاب مقاله‌ای منتشر شد که باعث تعطیلی مجله شد. یا مقاله‌هایی با عنوان «محصول آزادی»، «فساد منحصر به این‌ها نیست»، «محاکمه تاریخی»، «تغییر خط فارسی به لاتین از سوی رژیم»، «زلزله تقصیر ماست نه تقصیر زلزله»، «زشت‌ترین شکل عرضه گناه» و «اخراج ایرانی‌ها توسط صدام از عراق» نیز شرایط توقیف مجله را فراهم کرده بود. همچنین این مجله چند مورد توقیف دو، سه‌ماهه و سرآخر در سال ۱۳۵۷ش، هفت ماه پیوسته تا پیروزی انقلاب اسلامی توسط دربار تعطیل شد.