نسیان
نسیان به معنای فراموشی و غفلت از خداوند و بی‌اعتنایی به اوامر شریعت می‌باشد. امام‌خمینی در آثار خوش با استناد به آیات الهی و روایات به بحث از نسیان و فراموشی پرداخته، حقیقت، جایگاه، آثار و عوامل نسیان و فراموشی را بررسی و تحلیل کرده است.
اهمیت و جایگاه نسیان
نسیان در اصطلاح قرآنی و اخلاقی به معنای فراموشی و غفلت از خداوند و بی‌اعتنایی به اوامر شریعت می‌باشد.[۱] علمای اخلاق با توجه به آیات الهی در روایات، نسیان و فراموشی را یکی از صفات ناپسند برشمرده‌اند و صفت ذکر را یکی از راه‌های رهایی از نسیان و فراموشی معرفی کرده‌اند. در کتاب‌های تفسیری و اخلاقی بحث گسترده‌ای درباره حقیقت، جایگاه، آثار و عوامل نسیان صورت گرفته است.[۲]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش با استناد به آیات الهی و روایات به بحث از نسیان و فراموشی پرداخته، حقیقت، جایگاه، آثار و عوامل نسیان و فراموشی را تحلیل کرده است.[۳]
نسیان و فراموشی نفس
مفسران اسلامی با استناد به آیه «و لا تکونوا کالذین نسوا الله فأنساهم انفسهم اولئک هم الفاسقون»،[۴] معتقدند وقتی انسان از حالت بندگی بیرون رفت، قهراً پروردگار خود را فراموش می‌کند و همین فراموشی و نسیان، باعث می‌شود که خودش را هم فراموش کند و از حقیقت خود و سعادت خویش غافل بماند، البته این فراموشی خود و نسیان حق‌تعالی ناشی از اشتغال به لذات نفسانی و حبّ به دنیا می‌باشد.[۵]
امام‌خمینی نیز در بیان نسیان و فراموشی نفس با استناد به آیه «نسوا الله فانساهم أنفسهم»،[۶] معتقد است انسان به واسطه حب دنیا از خود و نفس خوش غافل می‌شود و این یکی از مراتب نسیان نفس است که از نسیان حق حاصل می‌شود. به اعتقاد امام‌خمینی برای جلوگیری از این نسیان، بر سالک الی‌الله واجب است معرفت نفس و باطن حال خود که در کدام حزب و جنود است، حزب و جنود شیطان یا حزب جنود رحمان بشناسد و با ریاضت و تقوا دچار نسیان و فراموشی و غفلت نشود.[۷]
نسیان ذنوب
به باور امام‌خمینی تا زمانی که عبد سالک به اطاعت حق‌تعالی و دقت در احوالات نفسانی خود دارد و مشغول مطالعه عیوب و معایب نفسانی خود می‌باشد، از آفت نسیان و فراموشی به دور و در دریای رحمت حق‌تعالی مستغرق می‌باشد، اما اگر نسیان ذنوب و گناهان خود کرد و از معایب خود غفلت وزید و خودبین و خودخواه شد و اعتماد به حول و قوه خود کرد، به رستگاری و فلاح نخواهد رسید؛ زیرا با غفلت و نسیان قلب، هیچ اعمال خیری در قلب و روح او تاثیری نخواهد گذاشت و از این جهت دیده می‌شود که انسان پنجاه سال عبادت می‌کنند ولی اثری در قلب پدید نیامده بلکه مفاسد و ملکات فاسده و ذنوب روزافزون شده است.[۸]
عوامل نسیان و فراموشی
علمای اخلاقی عوامل متعددی برای نسیان نفس بیان کرده‌اند، از جمله شیطان، زیادی نعمت‌های مادی و غرق شدن در آنها.[۹] امام‌خمینی نیز یکی از عوامل نسیان و فراموشی را طول آمال و آرزوها می‌داند و معتقد است از موانع بزرگ برای یقظه و بیداری، که اسباب نسیان مقصد و سیر الی‌الله را در انسان می‌میراند، آن است که انسان گمان کند وقت برای سیر الی‌الله و خودسازی زیاد است و این طول آمال و درازای رجا و ظن بقا و امید به حیات و رجاء، انسان را از اصل مقصد که آخرت است باز می‌دارد و کم‌کم انسان بکلی آخرت را فراموش و مقصد را نسیان می‌کند و اگر این نسیان و فراموش رسوخ کند سبب هلاک انسان می‌گردد.[۱۰]
پانویس
- ↑ زمخشری، اساس البلاغة، ص۶۳۱؛ طباطبائی، المیزان، ج۷، ص۸۹.
- ↑ صدوق، خصال، ج۹، ص۴۱۷؛ طباطبائی، المیزان، ج۸، ص۲۹۶؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۲، ص۱۱۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۱۲۱؛ التحریر والتنویر، ج۱۵، ص۹۴؛ بقلی، تفسیر عرایس البیان، ج۳، ص۴۱۴؛ کاشانی، تاویلات، ج۲، ص۳۳۱.
- ↑ امام‌خمینی، شرح جنود عقل و جهل، ص۱۳۱ و ۵۱-۵۲؛ آداب الصلاة، ص۹۸ و ۲۱۱؛ تفسیر سوره حمد، ص۴۶؛ شرح چهل حدیث، ص۱۷۴-۱۷۵؛ سرّ الصلاة، ص۲۴، ۲۹ و ۵۳.
- ↑ حشر: ۱۹.
- ↑ بقلی شیرازی، تفسیر عرایس البیان، ج۳، ص۴۱۴؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۳۳۱؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۱۲، ص۱۱۵؛ تفسیر من وحی القرآن، ج۲۲، ص۱۳۲.
- ↑ حشر: ۱۹.
- ↑ امام‌خمینی، حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۳۱؛ ص۵۱-۵۲؛ آداب الصلاة، ص۲۱۱.
- ↑ امام‌خمینی، سرّ الصلاة، ص۲۹ و ۵۳.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۱۵، ص۱۹۱؛ التحریر والتنویر، ج۶، ص۱۵۳.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۷۴-۱۷۵.
منابع
- ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، نشرنو، ۱۴۲۰ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۷۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- بقلی شیرازی، روزبهان، تفسیر عرایس البیان فی حقائق القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۸م.
- زمخشری، محمود، اساس البلاغه، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
- صدوق، محمدبن‌علی، الخصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- فصل الله، محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة، ۱۴۱۹ق.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی الکلمات القرآن، تهران، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۶۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی