ارض استعداد
ارض استعداد، به معنای ظهور و بروز اقتصائات درونی انسان، با توجه به شریعت میباشد. امامخمینی در آثار عرفانی و سلوکی خویش به بحث ارض استعداد، لسان استعداد و چگونگی ظهور و بروز آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه ارض استعداد
استعداد در اصطلاح عرفان سلوکی به معنای اقتضائات درونی انسان است که به سبب فیض الهی و با توجه به شریعت ظهور و بروز میباید.[۱] اهل معرفت و صوفیه به مسئله ارض استعداد و قلب منوّر به نور شریعت اهتمام ویژهای دارند و تأکید دارند که این ارض استعداد باید در مسیر سلوک شکوفا شود. اهل معرفت در آثار خویش به کیفیت این شکوفایی، لسان استعداد و آثار ظهر و بروز آن را پرداختهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار عرفانی و سلوکی خویش به بحث ارض استعداد، لسان استعداد و چگونگی ظهور و بروز آن پرداخته است.[۳]
چیستی ارض استعداد
به باور اهل سلوک برای ظهور کمالات و استعدادات در نفس سالک، باید تلاش و ریاضت کشید و با ریاضت شرعی است که ارض استعداد شکوفا میشود؛ یعنی وقتی سالک الی الله با توجه به شریعت، نظیر نماز و ذکر، مرضهای قلبی و قیود روحی را پاک کرد و نفس را با رفع رذایل اخلاقی تقویت داد، در این حالت فیض تجلیات الهی بر نفس سالک اشراق میکند و ارض استعداد نفس به نور ربّ روشن و ارض ظلمت تبدیل به ارض بیضاء میگردد و سبب میشود سالک سمت و سوی ملکوتی پیدا کند.[۴]
امامخمینی نیز در پیان چیستی و ماهیت ارض استعداد با استناد به آیه «و اشرقت الارض بنور ربّها»[۵] و تأویل بطونی آن، معتقد است از آنجا که دنیا دار فرصت زرع و کشت است، باید ارض استعداد و تکامل وجودی را شکوفا ساخت. سالک در این دنیا به هر قیمتی کمالات روحانی و سعادات ازلی را باید کسب کند و ارضی طبیعت نفس مظلم را به انوار ساطعه الهی روش کند و آن را به ارضی نورانی تبدیل کند. ایشان در مورد تبدیل ارض نفسانی به ارض بیضاء مشرقی، معتقد است بر سالک لازم است اوصاف خبیث و اخلاق بد خود را به اخلاق حمیده و کامل تبدیل کند؛ زیرا اگر به ارض استعداد رسیدگی نشود، کم کم نورانیت فطرت خاموش و ارض استعداد به ارض مظلم تبدیل میشود و دیگر با این نفس ظلمانی نمیتوان به مشاهده انوار علوم الهی و تجلیات ذاتی پرداخت؛ زیرا ادراک این حقایقی نوری، قابل نوری و ارض مستعدّ به نور الهی را میطلبد.[۶]
لسان استعداد
به باور اهل معرفت، لسان استعداد همان اقتضائات پنهان در ذات شیء است که به مرحله ظهور میرسد.[۷] به اعتقاد امامخمینی از آنجا که قوابل دریافت فیض برای هر کسی متفاوت است، هر چه استعداد تامتر باشد، فیض برای ظهور لسان استعداد بیشتر و هر چه فاصله از مبدأ دورتر باشد، دریافت فیض برای شکوفایی استعداد کمتر خواهد بود. البته این که آیا سئوال و درخواست عبد بر حسب استعداد و اقتضائات او میباشد یا خیر، امری پوشیده است و تنها کسی که بر سرّالقدر آگاه است از این موضوع اطلاع دارد، استعداد و قابلیت ذات اعیان، با فیض و بر اساس مشیت الهی، تعین مییابد و حقتعالی بر اساس اداره حبّی و تجلی الهی، استعدادات را ایجاد و به مرحله ظهور میرساند. پس سالک الهی باید بکوشد تا سرّ و باطنش، طالب مقصود و خواستار آگاهی بر سرّ القدر باشد که اگر چنین باشد، درهای ملکوت بر قلب گشوده و اسرار جبروت هویدا و درهای معارف عقلی بر روی عقل سرازیر میشود و در این حالات است که سالک از گرداب هلاکت و از این سرای ظلمانی نجات خواهد یافت.[۸]
پانویس
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۰۰-۱۰۲؛ جامی، نقد النصوص، ص۱۱۷؛ نوروزی، اعیان ثابته در عرفال اسلامی، ص۱۲۵.
- ↑ جامی، نقد النصوص، ص۲۰۲؛ فناری، مصباح الأنس، ص۵۶۵-۵۷۱؛ قونوی، الرسالة النصوص، ص۳۷؛ همدانی، تمهیدات، ص۲۷۱؛ بقلی شیرازی، تفسیر عرایس البیان فی حقایق القرآن، ج۲، ص۲۷۲؛ کبری، فواتح الجمال و فواتح الجلال، ص۹۳؛ التأویلات النجمیه، ج۳، ص۳۶۵.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۹۷-۹۸ و ۱۵۲؛ شرح دعای سحر، ص۱۱۹؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۷۰-۲۷۱؛ مصباح الهدایه، ص۱۸-۴۲؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۰۰.
- ↑ کبری، فواتج الجمال و فواتح الجلال، ص۹۳؛ آملی، انوار الحقیقه و اسرار الشریعة، ص۱۰۳؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۱، ص۶۳؛ التأویلات النجمیه، ج۳، ص۳۶۵.
- ↑ زمر: ۶۹.
- ↑ امامخمینی، شرح دعای سحر، ص۱۱۹؛ آداب الصلاة، ص۱۵۲-۱۵۳ و ۹۷-۹۸؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۷۰-۲۷۱.
- ↑ قونوی، رساله النصوص، ص۳۷؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۴۲۷.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۱۸-۱۹؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۰۰؛ شرح دعای سحر، ص۱۰-۱۱ و ۱۳۰-۱۳۱؛ صاحبی، اسرار ملکوت، ج۲، ص۷۱.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- آملی، سیدحیدر، اسرار الشریعه و انوار الحقیقه و اطوار الطریقه ، قم، مؤسسه فرهنگ و نشر، نور علی نور، ۱۳۸۵ش.
- بقلی شیرازی، روزبهان، تفسیر عرایس البیان فی حقایق القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۹ق.
- جامی، عبدالرحمان، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، مقدمه و تصحیح ویلیام چیتیک، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۰ش.
- صاحبی، باقر، اسرار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- قونوی، صدرالدین، رسالة النصوص، مصر، منشاة المعارف، ۲۰۰۳م.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- کبری، نجمالدین، فواتح الجمال و فواتح الجلال، مصر، دار السعاد الصباح، ۱۴۲۴ق.
- نجمالدین کبری، احمدبنعمر، التأویلات النجمیه فی التفسیر الإرشادی الصوفی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۷۱م.
- نوروزی، علی اصغر، اعیان ثابته در عرفان اسلامی، قم، مؤسسه پژوهشی و آموزشی امامخمینی، ۱۳۹۶ش.
- همدانی، عین القضات تمهیدات، تهران، لوح فکر، ۲۰۱۸م.
نویسنده: باقر صاحبی