اسفار اربعه (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان | الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة |
| نامهای دیگر | اسفار اربعه |
| نویسنده | ملاصدرا |
| موضوع | فلسفه اسلامی، حکمت متعالیه |
| سبک | فلسفی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| نوع رسانه | کتاب |
اسفار اربعه، کتابی فلسفی، عقلی، ذوقی و شرعی از ملاصدرا است که بر مبنای دین اسلام پیریزی شده و از کاملترین منبع و تببینکننده حکمت متعالیه و از منابع مهم درسی و پژوهشی فلسفه اسلامی است. امامخمینی در آثار خویش از کتاب اسفار اربعه بهرههای فراوانی برده و ضمن تدریس این کتاب، آن را مستحکم و منسجم در نظام حکمت متعالیه میداند که در حل بسیاری از مباحث فلسفی راهگشا، و فهم بسیاری از آیات الهی و روایات در گرو آشنایی با این کتاب میباشد.
اهمیت و جایگاه کتاب اسفار اربعه
کتاب اسفار اربعه با عنوان «الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة»، اثر مشهور فلسفی ملاصدرا میباشد که کاملترین منبع و تبیین کننده حکمت متعالیه و یکی از منابع اصلی درسی و پژوهشی فلسفه اسلامی است.[۱]
کتاب اسفار، کتابی است فلسفی، عقلی، ذوقی و شرعی که بر مبنای شرع مقدس پیریزی شده است. این کتاب بزرگترین و جامعترین کتاب ملاصدراست که مشتمل بر امور عامه، جواهر، اعراض، نفس، مبدأ و معاد است که این چهار سفر عقلی بر چهار سفر عرفانی منطبق میباشد؛ ازاینرو از جمله ویژگیهای مهم اسفار اربعه، سِعت محتوا و دامنه تتبعات و تحقیقات از آرای فلاسفه پیشین، تفصیل بررسیها و تحلیلهای فلسفی و نیز جامعیت آن بر جوهر مباحث و خطوط اصلی حکمت متعالیه است؛ این کتاب تقریباً همه مسائل و مبانی فلسفی بعد از بوعلی را نیز در بردارد. نوآوریهای این اثر بسیار است که مهمترین آنها عبارتند از؛ اصالت وجود، وحدت تشکیکی وجود، امکان فقری، اثبات حرکت جوهری، حل اشکال از وجود ذهنی و اثبات جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس.[۲]
اسفار اربعه از جمله کتابهای درسی حوزهها و مراکز علوم اسلامی در ایران در دو قرن اخیر بوده است و تاکنون بر کتاب اسفار اربعه حواشی متعددی نوشته شده، مفصلترین و معروفترین آنها حواشی ملاهادی سبزواری است. از جمله حواشی دیگر مربوط به آقا مدرس زنوزی و علامه طباطبایی است.[۳]
امامخمینی، نیز در آثار فلسفی خویش به کتاب اسفار اربعه توجه داشته و بهرههای فراوانی از آن برده است. امامخمینی در بیان اهمیت و جایگاه کتاب اسفار اربعه معتقد است راه حل فهم آیات الهی تنها با آشنایی با این کتاب میباشد و بر این باور است که خللهای ابنسینا در علم الهی در این کتاب معلوم شده است.[۴] امامخمینی کتاب اسفار را نزد استادانی چون علیاکبر یزدی و رفیعی قزوینی خوانده و سپس آن را تدریس نموده است.[۵]
امامخمینی تعلیقاتی بر کتاب اسفار اربعه داشتهاند که متاسفانه مفقود شده است.[۶] امامخمینی در مقام پیروی از حکمت متعالیه با ستودن انسجام و استحکام نظام حکمت متعالیه، ملاصدرا را بزرگترین فیلسوف الهی و مؤسس قواعد الهی و مجدد حکمت مابعدالطبیعی میداند که برخی مسائل دینی را در کتاب اسفار اربعه با برهان عقلی اثبات کرده و شریعت مطهره و حکمت را با هم درآمیخته است؛ ازاینرو به باور امامخمینی نظام حکمت متعالیه تجلی نور حکمت قرآنی است.[۷]
بررسی آراء کتاب اسفار اربعه
امامخمینی کتاب اسفار را در حل بسیاری از مباحث فلسفی راه گشا میداند و بر اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت در آثار خویش تاکید میکند و از اصالت وجود به اصلی کلی یاد میکند که مسائلی چون اصل توحید و بسیاری از مباحث مبدأ و معاد با این اصل روشن میشود. امامخمینی در آثار خویش، مطابق دیدگاه ملاصدرا در کتاب اسفار اربعه، وجود بسیط، تشکیک در وجود، حرکت جوهری را کاملاً میپذیرد و جسمانیة الحدوث بودن نفس را در تمام زوایای بحث مبداً و معاد به کار برده است. همچنین امامخمینی با عباراتی روان به تقریر آراء ملاصدرا در این کتاب اسفار پرداخته است.[۸]
امامخمینی گاه ضمن توضیح متن کتاب اسفار اربعه درباره اشکالهایی که ملاصدرا با حکمای پیشین دارد به داوری پرداخته و خود دیدگاه خاصی را ارائه میدهد، از جمله درباره چگونگی تعلق نفس به بدن، حدوث و قدم نفس و اختلاف قوای نفسانی، مطالب مهمی را ارائه میدهد.[۹]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۱۳؛ مطهری، درسهای اسفار، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ آشتیانی، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، ص۲۵۸؛ پناهی آزاد، فلسفه حکمت صدرایی، ص۱۵ و ۵۲؛ بُنایی، تاثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی، ص۳۸، صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۸.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ج۶، ص۱۹-۲۰؛ ملاصدرا، المسائل القدسیه، مقدمه، ص۵۴-۵۶؛ نصر، صدر المتألهین شیرازی و حکمت متعالیه، ص۱۰۹.
- ↑ امامخمینی، کشف اسرار، ص۳۶؛ شرح چهل حدیث، ص۵۸۶-۵۸۷.
- ↑ خوانساری، پا به پای آفتاب، ج۴، ص۷۲؛ ضیائی، نهضت فلسفی امامخمینی، ص۱۱؛ مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری، ج۱۴، ص۵۴۰؛ آشتیانی، سلسه موی دوست، ص۲؛ در رثای امام، ص۴؛ خمینی تعلیقات علی الحمکة المتعالیه، ص۵۹۷.
- ↑ امامخمینی تقریرات فلسفه، مقدمه، ج۱، ص۱۷؛ فنائی اشکوری، مقدمهای بر فلسفه اسلامی معاصر، ص۳۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۷-۵۰.
- ↑ امامخمینی، کشف اسرار، ص۳۶ و ۵۳؛ شرح چهل حدیث، ص۵۸۶.
- ↑ امامخمینی، الطلب و الاراده، ص۳۲-۳۵؛ شرح چهل حدیث، ص۶۰۶ و ۶۴۳؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱-۲۳؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۹؛ ج۳، ص۵۵۲-۵۵۸ و ۵۶۲.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۱۵-۲۰، ۶۱-۶۴، ۱۲۶ و ۴۱۳-۴۴۵؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۵۳-۵۷۷ و ۵۹۷-۵۹۸.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کشف اسرار، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، بیتا.
- آشتیانی، جلال الدین، در رثای امام عارفان، مجله کیهان، ۱۳۶۸ش.
- آشتیانی، جلالالدین، سلسله موی دوست، مؤسسه نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- آشتیانی، جلالالدین، شرح و حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- بنابی، علی، تأثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۶ش.
- پناهی، آزاد، حسن، فلسفه حکمت صدرایی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۴ش.
- تهرانی، محمدحسین، الذریعه إلی تصانیف الشیع، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
- خمینی، مصطفی، تعلیقات علی الحکمة المتعالیه، تهران، مؤسسه نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۶ش.
- خوانساری، مصطفی، پا به پای آفتاب، مؤسسه نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- ضیائی، علیاکبر، نهضت فلسفی امامخمینی، تهران، مؤسسه نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۱ش.
- فنایی اشکوری، محمد، مقدمهای بر فلسفه اسلامی معاصر، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، المسائل القدسیه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- نصر، حسین، صدرالمتألهین شیرازی و حکمت متعالیه، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، ۱۳۸۲ش.
نویسنده: باقر صاحبی