بهشت
بهشت، به معنای محل پاداش اخروی و جایگاه اهل تقوا است که در آخرت جاودانه از نعمت‌های الهی در آن، بهره‌مند هستند. امام‌خمینی در آثار خویش با رویکردی فلسفی و عرفانی به بحث از بهشت حقیقت جایگاه، درجات، مراتب، اقسام و ویژگی‌های آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه بهشت
در اصطلاح دینی و تفسیری، بهشت به معنای محل پاداش اخروی و جایگاه اهل تقوا است که در آخرت جاودانه از نعمت‌های الهی در آن، بهره‌مند هستند.[۱] در آیات الهی و روایات فراوانی به بهشت و جایگاه آن اشاره شده است. در فلسفه اسلامی بحث از بهشت در ضمن بحث از سعادت و شقاوت نفوس در آخرت بررسی شده است. متکلمان اسلامی نیز به بحث بهشت پرداخته‌اند، لکن برای تعیین و توضیح ویژگی‌های بهشت و احوال بهشتیان تلاش چندانی نکرده‌اند. اهل معرفت نیز بهشت را صورت مظهر رحمت الهی می‌دانند.[۲]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش با رویکردی فلسفی و عرفانی به بحث از بهشت، حقیقت، جایگاه، درجات، مراتب، اقسام، ویژگی‌های آن، مکان و مخلوق بودن آن پرداخته است.[۳]
درجات و اقسام بهشت
حکما و اهل معرفت معتقدند بهشت دارای درجات و اقسامی می‌باشد، و درجات بهشت تابع اعمال و نیات افراد می‌باشد و هر کس به اندازه اکتساب علوم الهی و کارهای نیک در دنیا، می‌تواند از مراتب و درجات بهشت بهره‌مند باشد؛ زیرا تفاوت درجات بهشت به حسب تفاوت قلوب می‌باشد.[۴] امام‌خمینی، نیز با بیان اینکه بهشت همان ظهور اعمال نیک و صورت باطنی و ملکوتی انسان است، برای بهشت اقسام و مراتبی قائل است:
- بهشت افعال: ویژگی این نوع بهشت آن است که اعمال آدمی مصالح اولیه ساخت و ساز بهشت می‌باشد، بنابر نظر امام‌خمینی برای هر یک از اعمال حسنه و افعال عبادی انسان صورتی است باطنی و ملکوتی و اثری است در قلب که مصالح اولیه بهشت را رقم می‌زند. ایشان با استناد به آیه «عرضها کعرض السموات و الارض»،[۵] معتقد است گستردگی بهشت افعال بیش از آن است که در اوهام محجوبین و مقیدین جای بگیرد. انسان‌ها غالباً در سایه عبارت و اعمال خوب، به این قسم از بهشت نایل می‌شوند.
- بهشت صفات: این نوع بهشت محصول اخلاق کریمه و حاصل ملکات نفسانی انسان می‌باشد که بالاتر از بهشت اعمال می‌باشد. برای این نوع بهشت از حیث گستردگی هیچ محدویتی وجود ندارد و میزان در این بهشت صفات، قوت و کمال اراده انسان می‌باشد؛ زیرا به واسطه عزم و اراده انسانی، قلب محل ظهور اسما و صفات الهی می‌گردد.[۶]
- بهشت ذات: از بهشت ذات گاهی به بهشت لقاء نیز تعبیر می‌شود که عالی‌ترین درجه بهشت به حساب می‌آید. امام‌خمینی با استناد به آیه «و أدخلی جنتی»،[۷] به توضیح این نوع بهشت پرداخته و معتقد است این بهشت، تجلی و ظهور معرفت به ذات و وصول به توحید ذاتی می‌باشد.[۸]
جایگاه و مکان بهشت
درباره مکان و جایگاه بهشت میان اندیشمندان اسلامی اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی بهشت را فوق سماوات و تحت عرش الهی می‌دانند و جایگاه بهشت را دوایری هشت‌گانه می‌دانند که میان فلک اطلس و فلک مکوکب واقع‌اند. بر این اساس، سقف بهشت را فلک اطلس تشکیل می‌دهد و زمین آن را فلک کواکب تشکیل می‌دهد.[۹]
امام‌خمینی معتقد است مکانی از جنس این عالم برای بهشت قابل تصور نیست بلکه بهشت فوق مکان و زمان است و معتقد است آخرت از جنس عالم ماده نیست و در مرتبه‌ای فوق دنیا نیست؛ لذا بحث از مکان بهشت صحیح نیست؛ زیرا امکان امری است که با مقایسه حاصل می‌شود، در حالی که عالم آخرت، عالمی مستقل و تام است و دارای جهت نیست و تزاحمی ندارد. لذا بهشت مشمول احکام عالم ماده نمی‌باشد.[۱۰]
پانویس
- ↑ طوسی، التبیان، ج۶، ص۳۷۷؛ مازندرانی، شرح اصول کافی، ج۱ ص۱۳۲.
- ↑ ابن سیناء، المبدأ و المعاد، ص۱۱۵؛ الاضحویة فی المعاد، ص۳۶؛ الهیات شفا، ص۴۲۵-۴۴۳؛ طوسی شرح الاشارات والتنبیهات، ج۳، ص۳۳۴؛ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۵۸۶؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۵، ص۱۱۱؛ لاهیجی، گوهر مراد، ص۶۶۱؛ ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۳۱۹.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۶۲؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۵ و ۱۴۲؛ الطلب والاراده، ص۸۸-۸۹؛ کشف اسرار، ص۱۷۲-۱۷۳؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۹۴؛ آداب الصلاة، ص۱۶۵.
- ↑ ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۳۱۹؛ فرغانی، مشارق الدراری، ص۵۹۲؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۹، ص۳۰۳؛ تفسیر القرآن الکریم، ج۶، ص۱۹۸.
- ↑ حدید: ۲۱.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۲۵-۱۲۶، ۴۱۲ و ۵۱۱؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۴۶۹-۴۷۱؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۹۰.
- ↑ فجر: ۳۰.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج ۱۴، ص۲۰۷؛ آداب الصلاة، ص۱۶۵-۱۶۶؛ شرح چهل حدیث، ص۴۱۳؛ صاحبی حکمت معنوی، ص۷۹۰.
- ↑ ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۳۱۹؛ فرغانی، منتهی المدارک، ج۱، ص۵۸؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۵، ص۱۱.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۵۹۵-۵۹۷؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۹۴-۷۹۵.
منابع
- ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، الهیات الشفاء، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله، الاضحویة فی المعاد، تهران، نشر اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
- ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله، المبدأ و المعاد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۳ش.
- ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۱ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، بی‌تا.
- تفتازانی، شرح المقاصد، قم، شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، نشر آل البیت، ۱۳۸۹ش.
- طوسی، خواجه نصیر، شرح الاشارات والتنبیهات، قم، نشر البلاغه، ۱۳۷۵ش.
- فرغانی، سعیدالدّین، مشارق الدراری، مقدمه و تصحیح سیدجلال‌الدّین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۹ش.
- فرغانی، سعیدالدین، منتهی المدارک، بیروت، دار الکتب، ۱۴۲۸ق.
- لاهیجی، عبدالزراق، گوهر مراد، تهران وزارت فرهنگ و ارشاد الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- مازندرانی، ملاصالح، شرح اصول کافی، تهران، مکتب اسلامی، ۱۳۸۲ق.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی