تکریم یتیم

تکریم یتیم در اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. قرآن بارها سفارش به رعایت حقوق یتیمان و انفاق و احسان به آنان دارد. در روایات نیز از پاداش عظیمی که به سرپرست یتیم و تکریم‌کننده یتیم از طرف خداوند داده می‌شود خبر داده شده است.

امام‌خمینی به تکریم و جایگاه یتیم اهمیت زیادی قائل است. در سیره امام‌خمینی دیده می‌شود که ایشان از اموال باارزش خود به یتیم هدیه داده است. ایشان تصرف اموال یتیم از روی ظلم را از گناهان کبیره برمی‌شمرد.

جایگاه یتیم در اسلام

اسلام سفارشات بسیار مهمی به رعایت حقوق همه جانبهٔ یتیمان کرده است. در متون دینی این کار از اعظم عبادات و افضل قربات شمرده شده است. حق یتیم آن‌چنان عظیم است که قرآن بیست و سه بار از یتیم یاد کرده‌ است. احترام و مهربانی با یتیم و پرهیز از هرگونه رفتاری که او را آزار دهد، از حقوقی است که خداوند آن را از جامعه اسلامی خواسته‌ است. قرآن کریم با تعابیر گوناگون، به تکریم یتیم امر کرده و گروه‌هایی را که یتیم را گرامی نمی‌دارند، از ایمان به آخرت محروم دانسته‌ است. قرآن مجید نسبت به ایتام این عناوین را به کار گرفته‌ است: احسان به یتیم، اکرام به یتیم، اطعام یتیم، انفاق به یتیم، امر ازدواج یتیم، پناه دادن به یتیم، کار برای یتیم، حفظ مال یتیم، خوردن مال یتیم، برخورد قهرآمیز با یتیم.

در آیات متعدد قرآن، به رعایت حال ایتام و دستبرد نزدن به اموال آنها سفارش شده‌ است. در سنت پیامبر(ص) و همچنین در احکام و قوانین فقهی و حقوقی اسلام نیز، رعایت حال یتیمان مورد توجه بسیار قرار گرفته‌ است. در قرآن کریم، تصرف ظالمانه اموال یتیمان منع و بسیار نکوهش شده و خوردن مال یتیم، فروریختن آتش در شکم دانسته شده‌ است. این منع شدید موجب شد مسلمانان در حفظ اموالی که یتیمان به ارث می‌بردند، دقت و وسواس فراوان داشته باشند. تصرف در اموال یتیمان بدون مجوز شرعی و خوردن آنچه در مالکیت آنان است گناهی بسیار سنگین و سبب دچار شدن به عذاب الهی است. قرآن، نگهداری از یتیمان و اموالشان را وظیفه اجتماعی می‌داند و دستور می‌دهد که سرپرستان، جز در صورت تنگدستی، از اموال یتیم مزدی نبرند. همچنین قرآن تأکید می‌کند که در برخورد با یتیمان باید عدالت و میانه‌روی را رعایت کرد و از ازدواج با زنانی که اموال یتیمان در اختیارشان است، در صورت ترس از عدم رعایت عدالت، بازمی‌دارد.

با توجه به سفارش‌هایی که در مورد یتیم در متون دینی آمده، مسلمانان جایگاه ویژه‌ای برای یتیمان قائل هستند و سعی می‌کنند آنها را مورد احترام خود قرار دهند. با توجه به آیات قرآن گفته شده تکریم یتیم‌، تنها اطعام و انفاق نیست؛ بلکه دلجویی، نوازش، احترام گذاشتن و رفع کمبودهای عاطفی یتیم را شامل می‌شود.

اهمیت یتیم‌نوازی در روایات

در روایات اسلامی محبت و توجه به یتیمان اهمیت خاصی دارد. تکریم یتیم جزئی از سیره اهل‌بیت(ع) دانسته شده است. از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که هرکس کودک یتیمی را به خانه خود ببرد و در خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها او را شریک خود سازد خداوند او را به بهشت می‌برد؛ مگر آنکه گناهی نابخشودنی مرتکب شود. همچنین در روایت دیگری از پیامبر(ص) آمده که بهترين خانۀ مسلمانان خانه‌اى است كه در آن به يتيمى احسان شود و بدترين خانۀ مسلمانان خانه‌اى است كه به يتيمى بدى شود. مطابق روایات، تکریم یتیم آثاری مانند حاجت روایی، وسعت رزق، رفع عذاب، ترفیع درجات و محو سیئات، ورود به بهشت، رسیدن به درجات عالی ایمانی و نعم خاص الهی، و بهره‌مندی از نور الهی را به دنبال دارد. در روایات، برخورد نامناسب و قهر آمیز با یتیم به شدت مذموم دانسته شده و گفته شده گریه یتیم عرش خدا را به لرزه درمی‌آورد.

معنای یتیم

یتیم در اصطلاح فقهی کسی است که پدرش را قبل از بلوغ از دست داده است؛ هرچند جدش زنده باشد. از نظر شرعی به کسی که مادرش فوت کرده باشد یتیم نمی‌گویند. در قرآن و روایات، یتیم به معنای کسی که یکی از والدینش را از دست داده نیز استعمال شده است.

تکریم یتیم از منظر امام‌خمینی

تکریم یتیم و احترام و احسان به آنان از موضوعاتی است که امام‌خمینی به آن اهمیت زیادی می‌داده است. امام‌خمینی در اهمیت تکریم و تسلی خاطر یتیمان می‌فرماید از مستحبات مؤکد شریک شدن در عزا و تسلیت دادن صاحبان مصیبت و سبک کردن غم آن‌ها است. امام‌خمینی روایاتی را نقل می‌کند به این معنا که کسی که یتیمی را از گریه ساکت کند بهشت برای او واجب می‌شود. و همچنین هیچ بنده‌ای دست نوازش روی سر یتیم نمی‌کشد مگر آنکه خداوند به عدد هر مویی که از زیر دست او گذشته‌ است، برای او حسنه می‌نویسد. و ثواب‌های دیگری که در روایات وارد شده‌ است. امام‌خمینی در ادامه این موضوع می‌فرماید در تسلی دادن همین که نزد صاحب مصیبت حاضر شود، به‌طوری‌که صاحب عزا او را ببیند کفایت می‌کند، زیرا همین حضور، خاطر او را تسلی داده و حرارت غم او را تسکین می‌دهد. امام‌خمینی تصرف مال یتیم از روی ظلم را از گناهان کبیره برمی‌شمرد.

در سیره امام‌خمینی دیده شده است که ایشان گاهی برخی اموال باارزش خود را به یتیم هدیه داده است. یکی از نزدیکان امام دربارهٔ یتیم‌نوازی امام‌خمینی نقل کرده‌ است که یک روز گردنبند طلای گران‌قیمتی توسط خانمی ایتالیائی به امام هدیه داده شد. چند روز بعد دختربچه‌ای را به دفتر امام آوردند و گفتند پدر این دختر در جبهه مفقودالاثر شده‌ است. امام وقتی متوجه این موضوع شدند او را روی زانوی خود نشاند و صورتش را به صورت بچه چسبانیده و دست بر سر او گذاشتند و آهسته با او سخن گفتند؛ حالتی که نسبت به فرزندان خودشان هم از ایشان دیده نشده بود. آنگاه امام برای اینکه آن دخترک را خوشحال کنند، همان گردنبندی را که خانم ایتالیائی فرستاده بود، به او هدیه کردند و بر گردن دختر بچه انداختند.

اکرام ایتام توسط کمیته امداد امام‌خمینی

کمیته امداد امام‌خمینی از نهادهایی است که پس از انقلاب اسلامی با هدف ساماندهی و رسیدگی به وضعیت معیشت امور محرومان و نیازمندان کشور تأسیس شد. از جمله محرومانی که کمیته امداد در پی رفع مشکلات آنان بود، ایتام بودند. کمیته امداد در دوران پس از تأسیس خود با طرح‌های مختلف سعی داشته‌است از ایتام حمایت کند. از جمله این طرح‌ها، طرح «اکرام ایتام» است که با هدف حمایت از کودکان یتیم و تأمین نیازمندی‌های آنان در زمینه‌های معیشتی، تحصیلی، درمان و… آغاز شد. کمیته امداد همواره از حمایت مادی و معنوی امام‌خمینی برخوردار بوده‌ و تأسیس آن به دستور خود ایشان بوده که نشان‌دهنده اهتمام امام به امور محرومان و نیازمندان است.