حقیقت قرآن

حقیقت قرآن به معنای حقیقتی فراتر از الفاظ و معانی قابل فهم برای عقل بشری، و تجلی ذاتی حضرت حق در موطن واحدیت و محل ظهور اسماء و صفات الهی است. امام‌خمینی با توجه به مبانی خاص عرفانی و اصل تشکیک و سریان در وجود، در آثار خویش به حقیقت قرآن، جایگاه، ذومراتب بودن آن پرداخته و جایگاه اصلی حقیقت قرآن را موطن تعین ثانی و مقام واحدیت می‌داند.

اهمیت و جایگاه حقیقت قرآن

حقیقت قرآن در اصطلاح عرفانی و تفسیری به معنای حقیقتی فراتر از الفاظ و معانی قابل فهم برای عقل بشری، و تجلی ذاتی حضرت حتی در موطن واحدیت و محل ظهور اسما و صفات الهی است.^[۱] ماهیت و چیستی حقیقت قرآن از جمله مسائل مهمی است که دیدگاه‌های مختلفی درباره آن مطرح شده است. رازگشایی از ماهیت و باطن حقیقت قرآن می‌تواند گامی اثربخش در فرایند معناشناسی قرآن کریم داشته باشد. در روایات فراوانی تعبیرهای متفاوتی در مورد حقیقت و باطن قرآن بیان شده که برخی از آنها به ویژگی و خصوصیت خود حقیقت قرآن و برخی به فهم و درک حقیقت قرآن مربوط می‌باشد.^[۲] در خصوص ماهیت و حقیقت قرآن در نگاه عالمان تفسیر و علوم قرآنی نیز اقوال متعددی بیان شده است. برخی معتقدند، حقیقت قرآن یک هویت تشکیکی است که به حسب افق مخاطبان متفاوت است. اهل معرفت معتقدند حقیقت قرآن جایگاهی بالا دارد و در موطن اُمّ الکتاب هم‌تراز با انسان کامل می‌باشد.^[۳]

امام‌خمینی نیز با توجه به مبانی خاص عرفانی و اصل تشکیک و سریان در وجود، در آثار خویش به حقیقت قرآن، جایگاه، ذومراتب بودن آن پرداخته و جایگاه اصلی حقیقت آن را موطن تعین ثانی می‌داند.^[۴]

چیستی حقیقت قرآن

اهل معرفت و حکما برای باورند که حقیقت قرآن، مجموع حقایق عالم هستی، ظهور کتبی عالم، انسان کامل، کلید درهای الهی و مقام جمع و اجمال است. حقیقت قرآن فراتر از الفاظ و معانی قابل فهم عقل بشری است و جایگاه اصلی حقیقت قرآن مقام «لدن» و «اُم الکتاب» است: «انه فی ام الکتاب لدینا علی حکیم».^[۵] برخی فیلسوفان و عارفان ام الکتاب را بر عقل اول، کتاب مبین و نفس کلی تطبیق می‌دهند. این دیدگاه از لحاظ تعینات خلقی درست است، اما اهل معرفت جایگاه ام الکتاب را بالاتر از عقل اول و هم‌تراز با جایگاه انسان کامل قرار می‌دهند، البته برخی اهل معرفت نظیر قونوی و جندی جایگاه آن را تعین اول و برخی نظیر قیصری و سیدحیدر آملی جایگاه آن را تعین ثانی می‌دانند.^[۶]

امام‌خمینی نیز در بیان حقیقت قرآن معتقد است قرآن در موطن تعین ثانی و ام الکتاب و پیش از تنزل به مقام خلقی، کتابی تکوینی و از شئون ذاتی و حقایق علمی در حضرت واحدیت است و حقیقت آن در آن موطن کلامی نفسی و ذاتی است. این حقیقت از قرآن برای کسی حاصل نمی‌شود، مگر برای ذات مبارک پیامبر اکرم(ص) با مکاشفه الهی در مقام قاب قوسین بلکه در مقام «أو أدنی». حقیقت قرآن، همان مقام ظهور اسم الله به ظهور رحمانیت و رحیمیت است که جامع جمع و تفصیل و صحیفه‌ای است که بیانگر اسم اعظم الهی است، همچنانکه انسان کامل صورت اسم اعظم است؛ ازاین‌رو قرآن و انسان کامل هر دو در جلوه بودن در یک رتبه‌اند.^[۷]

مراتب حقیقت قرآن

مفسران اسلامی حقیقت قرآن را دارای مراتب می‌دانند و آن را با دو رویکرد هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بررسی کرده‌اند. در مرتبه هستی‌شناختی، قرآن جامع همه حقایق الهی و کونی است.^[۸] امام‌خمینی نیز در بیان حقیقت قرآن از حیث هستی‌شناختی، آن را پیش از تنزل به منازل خلقی در حضرت علمیه می‌داند که در هر نشئه‌ای از نشآت هستی ظهوری دارد، چنانکه قرآن در حضرت علمیه، حضرت اعیان ثابته، حضرت اقلام و الواح و حضرت مثال و در نهایت شهادت مطلقة ظهوری دارد و این همان هفت مرتبه نزول قرآن از حقیقت اصلی خویش می‌باشد.^[۹] اما مراتب قرآن براساس معرفت‌شناسی، براساس طهارت سالک در سیر و سلوک قرآنی می‌باشد و هر مرتبه از مراتب قرآن مختص گروهی است که پس از بدست آوردن طهارت، توان حمل درک آن موطن را دارند.^[۱۰] امام‌خمینی نیز در بیان حقیقت قرآن از حیث معرفت‌شناسی معتقد است درک و دریافت آیات در متون غیب ذات احدی برای هیچ ملک و بشری ممکن نیست اما در مرتبه بعدی، مخاطب قرآن پیامبر است و مختص به نبی اکرم(ص) است و سرّی میان خداوند و رسولش می‌باشد؛ البته در مراتب پایین‌تر ادراک قرآن برای همه امکان دارد.^[۱۱]

پانویس

↑ مزرئی، تفسیر عرفانی از دیدگاه سید حیدر آملی، ص۱۴۸.
↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۸۹، ص۸۳؛ صدوق، معانی الاخبار، ص۲۵۹؛ سعیدی روشن، جستاری در ماهیت باطن قرآن، ص۱۲۵-۱۲۸؛ فیض کاشانی، الصافی، ج۱، ص۲۸-۲۹؛ نهاوندی، نفحات الرحمان، ج۱، ص۲۸.
↑ طباطبائی، المیزان، ج۳، ص۶۴؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص۲۲۳-۲۲۴؛ آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ج۲، ص۳۰؛ شاطبی، موافقات فی اصول الفقه، ج۳، ص۲۴۴؛ فیض کاشانی، الصافی، ج۱، ص۲۸-۲۹.
↑ امام‌خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۳۳ و ۵۱؛ آداب الصلاة، ص۳۲۱ و ۱۸۱؛ شرح دعای سحر، ص۵۹؛ صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۶۲؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۶۲.
↑ زخرف: ۴.
↑ آملی، نص النصوص، ص۳۰۹؛ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۸۸؛ آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ج۱، ص۲۴۱؛ ج۲، ص۳۰؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص۲۳۳؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۰۹-۱۱۰؛ مزرئی، تفسیر عرفانی از دیدگاه سیدحیدر آملی، ص۱۴۹-۱۵۱.
↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۱۸۱، ۳۲۱ و ۳۳۳؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۶۲.
↑ ابن عربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۹۳.
↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۱۸۱ و ۳۲۳.
↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۴۰-۴۱؛ الحکمة المتعالیه، ج۷، ص۳۶-۳۹.
↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۳۱؛ ج۱۸، ص۲۶۲؛ آداب الصلاة، ص۱۸۱؛ صاحبی، اسرار ملکوت، ج۱، ص۲۹۰-۲۹۱.

منابع

ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
آملی، سیدحیدر، المقدمات من نص النصوص، تصحیح هانری کربن، تهران، انتشارات طوس، ۱۳۷۶ش.
آملی، سیدحیدر، تفسیر المحیط الاعظم والبحر الخضم، تحقیق سیدمحسن موسوی، قم، مؤسسه فرهنگ و نشر نور علی نور، ۱۴۲۲ق.
جندی، مؤیدالدّین، شرح فصوص الحکم، تصحیح سیدجلال‌الدّین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۳ق.
سعیدی روشن، محمدباقر، جستاری در ماهیت باطن قرآن، فصلنامه کتاب قیّم، ۱۳۹۰ش.
شاطبی، ابراهیم، موافقات فی اصول الفقه، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
صاحبی، باقر، اسرار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
صدوق، معانی الاخبار، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۹ش.
طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
فیض کاشانی، محسن، الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۳۷۹ش.
قیصری، داوودبن‌محمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
مزرئی، رسول، تفسیر عرفانی از دیدگاه سیدحیدر آملی، قم، مؤسسه پژوهشی آموزشی امام‌خمینی، ۱۴۰۱ق.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نهاوندی، محمد، نفحات الرحمان فی تفسیر القرآن، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۷۵ق.

نویسنده: باقر صاحبی

[1] مزرئی، تفسیر عرفانی از دیدگاه سید حیدر آملی، ص۱۴۸.

[2] مجلسی، بحار الانوار، ج۸۹، ص۸۳؛ صدوق، معانی الاخبار، ص۲۵۹؛ سعیدی روشن، جستاری در ماهیت باطن قرآن، ص۱۲۵-۱۲۸؛ فیض کاشانی، الصافی، ج۱، ص۲۸-۲۹؛ نهاوندی، نفحات الرحمان، ج۱، ص۲۸.

[3] طباطبائی، المیزان، ج۳، ص۶۴؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص۲۲۳-۲۲۴؛ آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ج۲، ص۳۰؛ شاطبی، موافقات فی اصول الفقه، ج۳، ص۲۴۴؛ فیض کاشانی، الصافی، ج۱، ص۲۸-۲۹.

[4] امام‌خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۳۳ و ۵۱؛ آداب الصلاة، ص۳۲۱ و ۱۸۱؛ شرح دعای سحر، ص۵۹؛ صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۶۲؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۶۲.

[5] زخرف: ۴.

[6] آملی، نص النصوص، ص۳۰۹؛ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۸۸؛ آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ج۱، ص۲۴۱؛ ج۲، ص۳۰؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص۲۳۳؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۰۹-۱۱۰؛ مزرئی، تفسیر عرفانی از دیدگاه سیدحیدر آملی، ص۱۴۹-۱۵۱.

[7] امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۱۸۱، ۳۲۱ و ۳۳۳؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۶۲.

[8] ابن عربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۹۳.

[9] امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۱۸۱ و ۳۲۳.

[10] ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۴۰-۴۱؛ الحکمة المتعالیه، ج۷، ص۳۶-۳۹.

[11] امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۳۱؛ ج۱۸، ص۲۶۲؛ آداب الصلاة، ص۱۸۱؛ صاحبی، اسرار ملکوت، ج۱، ص۲۹۰-۲۹۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]