زیارت جامعه کبیره
زیارت جامعه کبیره زیارتنامهای است که هنگام زیارت همه ائمه معصومین(ع) خوانده میشود. این زیارتنامه از امام هادی(ع) روایت شده و از برجستهترین و جامعترین متون زیارتی در فرهنگ شیعی شمرده میشود. زیارت جامعه کبیره شامل مضامین عالی در راستای شناخت ائمه معصومین(ع) میباشد. مفهوم امامت در این زیارت بهعنوان رکن اساسی فلسفهٔ دینی شیعه مطرح میشود که در آن، اهلبیت بهعنوان هدایتگران معنوی و رهبران الهی برای مسلمانان شناخته میشوند.
امامخمینی از میان زیارتها به زیارت جامعه کبیره علاقه خاصی داشت و زیارت جامعه را بیش از دیگر زیارات میخواند و در تمام آستانهای مقدس، مقید به خواندن این زیارتنامه بود. از برنامههای همیشگی و دائمی امام در زمان تبعید در نجف مشرفشدن به حرم امام علی(ع) و خواندن این زیارتنامه بود.
معرفی
زیارت جامعه کبیره یکی از زیارات مأثورهای است که هنگام زیارت همهٔ امامان معصوم(ع) خوانده میشود.[۱] این زیارتنامه از امام هادی(ع) روایت شده[۲] و مهمترین و مفصلترین زیارت به یادگار مانده از امام هادی(ع) است که نزد شیعیان بسیار شناخته شده است.[۳] زیارت جامعه کبیره یکی از برجستهترین و جامعترین متون زیارتی در فرهنگ شیعی است که برخلاف بسیاری از زیارات دیگر، به امامی خاص اختصاص ندارد، بلکه به تبیین مقامات و اوصاف مشترک مجموع اهلبیت(ع) میپردازد[۴] و در شناخت ویژگیهای امامان معصوم(ع) مضامین بلندی را دربردارد.[۵]
این زیارتنامه به دلیل غنای محتوایی، از دیرباز مورد توجه و وثوق علمای شیعه قرار گرفته است. وجه تسمیه آن به جامعه به جامعیت آن در بیان فضائل و مناقب است و از حیث حجم و بازتاباندن اصول عقاید شیعی، متنی بیبدیل در متون زیارتی محسوب میشود.[۶] زیارت جامعه کبیره امام معصوم(ع) را مصداق اَتَمّ انسان کامل در چارچوب تعالیم شیعی معرفی کند.[۷]
جایگاه و محتوا
زیارت جامعه کبیره شامل مضامین عالی در راستای معرفت به وجود ائمه معصومین(ع) میباشد.[۸] این زیارت با حجم کمّیِ بیش از ۱۳۰۰ کلمه، از لحاظ تنوع مضامین و نیز سعی در شناساندن ائمه(ع) بینظیر دانسته شده است.[۹] این زیارتنامه به پنج فصل تقسیم شده است: فصل اول دربارهٔ سلام و تحیت و آداب آن است. فصل دوم به بیان دیدگاه توحیدی انسان معتقد به اهلبیت(ع) پرداخته است. فصل سوم جایگاه اهلبیت(ع) در بین امت را تبیین میکند. فصل چهارم به جایگاه زائر و نوع رابطه وی با اهلبیت(ع) توجه دارد. فصل پنجم هم خاتمه و دعا است.[۱۰]
زیارت جامعه کبیره توصیف بلند و بلیغی است از جوانب گوناگون به اصل امامت و رکن ولایت، که از نظر شیعه استمرار دین، منوط به اعتقاد و تمسک به این اصل است.[۱۱] به دلیل محتوای این زیارت بر مضامینِ ناظر به مقامات امامان، از امام هادی(ع) نقل شده است که پیش از خواندن این زیارت، شخص زیارتکننده بارها تکبیر بگوید، شاید به این سبب که از دچار شدن او به غلو جلوگیری شود.[۱۲] در این زیارتنامه، اهلبیت(ع) جانشینان بر حق پیامبر(ص) وصف شدهاند و به تمام آموزههای شیعی به زبانی فصیح اشاره شده است؛ از جمله: ارتباط ائمه با پیامبر اکرم(ص)، برشمردن مقامات علمی و اخلاقی و سیاسی ائمه، اُسوه بودن آنان، ارتباط امامت و توحید، رابطه امامشناسی با خداشناسی، عصمت اهلبیت(ع)، یکپارچگی خلقت ایشان، تولی و تبری، رجعت و تسلیم.[۱۳]
اهلبیت(ع) در این زیارت نهفقط بهعنوان شخصیتهای معنوی و دینی، بلکه بهعنوان نمایندگان کامل و بینقص خداوند در زمین معرفی شدهاند. مفهوم ولایت در این زیارت بهعنوان رکن اساسی فلسفهٔ دینی شیعه مطرح میشود که در آن، اهلبیت بهعنوان هدایتگران معنوی و رهبران الهی برای مسلمانان شناخته میشوند.[۱۴] در زیارت جامعهٔ کبیره، محبت به اهلبیت(ع) نهفقط یک احساس عاطفی، بلکه بهعنوان راهی برای تقرب به خداوند و رشد معنوی مطرح شده است.[۱۵]
بررسی سندی
زیارت جامعه کبیره از دیرباز مورد توجه موافقان و مخالفان مذهب تشیع بوده است. برخی افراد جریان تجدیدنظر طلب در عقاید شیعی این زیارتنامه را به سبب بیان ویژگیهای خاص و فوقالعاده برای ائمه(ع) برساخته اندیشهٔ غالیان دانستهاند.[۱۶]
زیارت جامعه کبیره به نقل از شیخ صدوق و شیخ طوسی در کتب من لایحضره الفقیه و التهذیب وارد شدهاست.[۱۷] شیخ صدوق آن را از طریق محمدبن اسماعیل برمکی و از موسی بن عبداللّه نخعی و او از امام هادی(ع) نقل کرده است.[۱۸] علامه مجلسی این زیارتنامه را از حیث اعتبار سند و متن ستوده و آن را صحیحترین و فصیحترین زیارتنامهها خوانده است.[۱۹] با وجود این، برخی گفتهاند این زیارتنامه بر پایه تقسیم حدیث به روش سَنَدی، ضعیف الاسناد محسوب میشود، به علت وجود موسی بن عبداللّه نخعی در میان راویان آن، که شخصی مُهمل و ناشناخته است.[۲۰] اما برخی محققان سند این زیارت را معتبر و صحیح دانسته است.[۲۱] همچنین گفته شده نقلشدن این زیارتنامه در دو کتاب من لایحضره الفقیه و التهذیب در اثبات صحت سند آن کافی است.[۲۲] بعضی نیز اعتبار این زیارتنامه را در ردیف نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه قرار داده که فصاحت و بلاغت آنها در مرتبهای است که نیازی به دقت در سندشان نیست.[۲۳]
همچنین این زیارت نزد عالمان شیعه، از بهترین و معتبرترین زیارات بلکه اعظم و اشرف زیارات است و عالمان علاوه بر تدریس و شرح آن، بر خواندن این زیارت در مشاهده مشرفه و غیر آن تأکید کرده و به دیگران نیز سفارش کردهاند.[۲۴]
در سیره امامخمینی
امامخمینی از میان زیارتها به زیارت جامعه کبیره علاقه خاصی داشت و زیارت جامعه را بیش از دیگر زیارات میخواند و در تمام آستانهای مقدس، مقید به خواندن این زیارتنامه بود.[۲۵]
در خاطرات نزدیکان امام آمده است که هنگام تبعید ایشان در نجف، از برنامههای همیشگی و دائمی امام مشرف شدن به حرم امام علی(ع) و خواندن این زیارتنامه بود.[۲۶] محمود محمدی یزدی، از شاگردان حضرت امام در نجف اشرف، در این رابطه میگوید حضرت امام در سیزده سالی که در نجف اشرف بودند به جز در موارد خیلی کم هر شب در ساعت مشخصی وارد حرم مطهر امیرالمؤمنین میشدند و بعد از خواندن اذن دخول و زیارت امینالله مقید بودند از طریق پایین پا به سمت بالاسر بروند و در آنجا مینشستند و زیارت جامعه کبیره را میخواندند.[۲۷]
پانویس
- ↑ فقهیزاده؛ هادیان، «تحلیل انتقادی دیدگاههای موضوعانگارانه موجود دربارهٔ زیارت جامعه کبیره»، ص۱۵۷.
- ↑ سند، فرحمند، «بررسی سندی زیارت جامعه کبیره»، ص۹۲.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی (ع)»، ص۱۰.
- ↑ فریدونی، حیدری، «قرائتی عرفانی از زیارت جامعه کبیره: بررسی انطباق مقامات امام معصوم (علیه السلام) با انسان کامل»، ص۱۷۱.
- ↑ سند، فرحمند، «بررسی سندی زیارت جامعه کبیره»، ص۹۲؛ سخاوتیان، «جایگاه معنوی اهلبیت(ع) در زیارت جامعهٔ کبیره از منظر زبانشناسی معنایی و فلسفهٔ دینی»، ص۱۲۰.
- ↑ فریدونی، حیدری، «قرائتی عرفانی از زیارت جامعه کبیره: بررسی انطباق مقامات امام معصوم (علیه السلام) با انسان کامل»، ص۱۷۱.
- ↑ فریدونی، حیدری، «قرائتی عرفانی از زیارت جامعه کبیره: بررسی انطباق مقامات امام معصوم (علیه السلام) با انسان کامل»، ص۱۶۶.
- ↑ طهماسبی بلداجی، «رویکردی فقهالحدیثی بر زیارت جامعهٔ کبیره با تأکید بر تبیین جایگاه اهلبیت (ع)»، ص۱۴۱.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی (ع)»، ص۱۱.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی (ع)»، ص۱۱.
- ↑ طباطبائی، «جامعه، زیارت»، ج۹، ذیل مدخل.
- ↑ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ج ۸، ص ۶۶۶.
- ↑ طباطبائی، «جامعه، زیارت»، ج۹، ذیل مدخل.
- ↑ سخاوتیان، «جایگاه معنوی اهلبیت(ع) در زیارت جامعهٔ کبیره از منظر زبانشناسی معنایی و فلسفهٔ دینی»، ص۱۲۰.
- ↑ سخاوتیان، «جایگاه معنوی اهلبیت(ع) در زیارت جامعهٔ کبیره از منظر زبانشناسی معنایی و فلسفهٔ دینی»، ص۱۲۰.
- ↑ موسوی مقدم؛ ابوالفتحی، «مستندات قرآنی زیارت جامعه کبیره»، ص۱۶۲؛ فقهیزاده؛ هادیان، «تحلیل انتقادی دیدگاههای موضوعانگارانه موجود دربارهٔ زیارت جامعه کبیره»، ص۱۵۷.
- ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص ۶۰۹؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۶، ص۹۵.
- ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۶۰۹ و ص۶۱۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۹، ص ۱۴۴.
- ↑ احسائی، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ج ۱، ص ۳۰.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی (ع)»، ص۱۴.
- ↑ شُبَّر، الانوار اللاّمعة فی شرح زیارة الجامعة، ص۳۳؛ احسائی، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، ص ۳۱.
- ↑ طباطبائی، «جامعه، زیارت»، ج۹، ذیل مدخل.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی(ع)»، ص۱۸.
- ↑ محمدی، سپهری، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی(ع)»، ص۱۹.
- ↑ رودسری، پرتوی از خورشید، ص۱۰؛ «اهتمام امامخمینی به زیارت جامعه کبیره؛ مروری بر سند و محتوا»، پرتال امامخمینی.
- ↑ «اهتمام امامخمینی به زیارت جامعه کبیره؛ مروری بر سند و محتوا»، پرتال امامخمینی.
منابع
- ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۳ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۴۱۴ق.
- احسائی، احمدبن زین الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق.
- «اهتمام امامخمینی به زیارت جامعه کبیره؛ مروری بر سند و محتوا»، پرتال امامخمینی، انتشار: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش، بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- رودسری، حسین، پرتوی از خورشید، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۴ش.
- سخاوتیان، سید امیر، «جایگاه معنوی اهلبیت(ع) در زیارت جامعهٔ کبیره از منظر زبانشناسی معنایی و فلسفهٔ دینی»، پژوهشهای زبانشناختی متون اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۳ش.
- سند، محمد، فرحمند، مهناز، «بررسی سندی زیارت جامعه کبیره»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۱۵، تابستان ۱۳۸۶ش.
- شُبَّر، عبداللّه، الانوار اللاّمعة فی شرح زیارة الجامعة، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- طباطبائی، سیدکاظم، «جامعه، زیارت»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- طهماسبی بلداجی، اصغر، «رویکردی فقهالحدیثی بر زیارت جامعهی کبیره با تأکید بر تبیین جایگاه اهل بیت(ع)»، سراج منیر(دانشگاه علامه طباطبایی) ، شماره ۲۵، زمستان ۱۳۹۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دارالاکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- فریدونی، محمدرضا، حیدری، سهیلا، «قرائتی عرفانی از زیارت جامعه کبیره: بررسی انطباق مقامات امام معصوم(علیه السلام) با انسان کامل»، دعاپژوهی، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- فقهیزاده، عبدالهادی؛ هادیان، مهدی، «تحلیل انتقادی دیدگاههای موضوعانگارانه موجود درباره زیارت جامعه کبیره»، پژوهش دینی، شماره ۳۸، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- محمدی، عباسعلی، سپهری، محمد، «تحلیلی سندی و محتوایی بر زیارت نامه جامعه کبیره امام هادی(ع)»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات) ، شماره ۵۷، تابستان ۱۳۹۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، المشتهر بشرح الفقیه، قم، ۱۳۷۷ش.
- موسوی مقدم، سید محمد؛ ابوالفتحی، امیر، «مستندات قرآنی زیارت جامعه کبیره»، بینات، شماره ۱۰۱ و ۱۰۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.