سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی |
| نسب | موسوی |
| تاریخ تولد | ۱ خرداد ۱۳۲۱ش |
| زادگاه | نجف، عراق |
| خویشاوندان سرشناس | سیدحسن موسوی بجنوردی (پدر)، سیدمحمدمهدی موسوی بجنوردی (برادر)، سیدمحمد موسوی بجنوردی (برادر) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سیدحسن موسوی بجنوردی، سیدمحمد فیروزآبادی، سیدعلی هاشمی، شریعتمدار رشتی، محیالدین انواری، غلامحسین ابراهیمی دینانی، سیدجعفر سجادی |
| محل تحصیل | حوزه علمیه نجف، حوزه علمیه تهران، مدرسه علوی ایرانیان نجف |
| تألیفات | طرح دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، اسلام؛ پژوهشی تاریخی و فرهنگی، اقتصاد ما یا بررسیهایی درباره مکتب اقتصادی اسلام، ایران: تاریخ، فرهنگ، هنر، بوعلی سینا، خاطرات، مسی به رنگ شفق و آثار متعدد دیگر |
| سایر | رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ سرویراستار دانشنامه ایران، دانشنامه تهران بزرگ، فرهنگ عامه ایران و دائرةالمعارف الاسلامیة الکبری؛ رئیس پیشین سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | از بنیانگذاران حزب ملل اسلامی و حزب جمهوری اسلامی؛ عضو حزب الدعوه عراق؛ مبارز علیه رژیم پهلوی؛ محکوم به اعدام و سپس حبس ابد؛ نماینده دوره اول مجلس شورای اسلامی؛ استاندار اصفهان |
| اجتماعی | فعالیت در مدیریت نهادهای علمی و فرهنگی و تدوین دانشنامههای مرجع |
| وبگاه رسمی | https://www.cgie.org.ir |
سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی (زادۀ اول خرداد ۱۳۲۱ش در نجف) از سیاستمداران و اندیشهوران ایرانی است. او از پایهگذاران حزب ملل اسلامی و حزب جمهوری اسلامی بوده است.
محمدکاظم از نوجوانی با عضویت در حزب الدعوۀ عراق کار سیاسی خود را آغاز کرد و ۱۸سالگی (۱۳۳۹ش) به ایران رفت. سال ۱۳۴۰ش حزب ملل اسلامی را با راهبرد مسلحانه پایهگذاری کرد. از پیروان و حامیان نهضت امامخمینی بود. پاییز ۱۳۴۴ش به همراه برخی از یارانش دستگیر و در دادگاه نظامی محاکمه و به اعدام محکوم شد. پس از مدتی از اعدام رهایی و به زندان ابد تخفیف یافت. تااینکه با اوجگیری انقلاب اسلامی، در دی ماه ۱۳۵۷ آزاد شد. از اندکمبارزان و سیاستمداران ایرانیست که پس از پیروزی انقلاب ـ ضمن خداحافظی با سیاست ـ بهجز یک دوره نمایندگی مجلس و استانداری اصفهان، به کار فرهنگی رویآورد و مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی را پایهگذاری کرد.
زندگی شخصی و علمی ـ فرهنگی
سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی خرداد سال ۱۳۲۱ش در شهر نجف زاده شد.[۱] پدرش سیدمیرزا حسن بجنوردی (۱۳۱۰ـ۱۳۹۵ق) از دانشمندان و مراجع بلندپایۀ تشیع در نجف بود. مادرش نوادۀ سیدابوالحسن اصفهانی، مرجع بزرگ شیعه در نجف به شمار میرفت.[۲] سیدکاظم دارای چهار فرزند و چندین برادر و خواهر است. برادر بزرگ او سیدمحمدمهدی بجنوردی از علمای برجستۀ تهران و برادر کوچکش سیدمحمد موسوی بجنوردی نیز از مجتهدین و علمای حوزه و استاد دانشگاه بود که سالها عضو شورای عالی قضایی بود و همچنین پدرهمسر سیدحسن خمینی است.[۳]
سیدکاظم بجنوردی تحصیلات خود را تا کلاس نهم در مدرسه علوی ایرانیان نجف ادامه داد. همزمان از نوجوانی هم، به فراگیری دروس حوزوی روی آورد. او دروس مقدماتی را نزد پدرش و سیدمحمد فیروزآبادی فراگرفت و در سال ۱۳۳۹ش برای تکمیل تحصیلات متوسطه به تهران رفت و در آنجا ضمن ادامه تحصیلات حوزوی ـ به ویژه در فلسفه و کلام ـ موفق به اخذ دیپلم شد.[۴] او منطق و فلسفه را نزد سیدعلی هاشمی و فقه و اصول را نزد شریعتمدار رشتی آموخت.[۵] او که دوران کودکی تا نوجوانیاش در عراق سپری شد؛ شاهد فضای سیاسی و فعالیت فزایندۀ گروههای چپ و گروههای مذهبی از گونۀ اخوانالمسلمین و حزب الدعوه اسلامی بود.[۶] از سویی، چون در مدرسه و خانوادۀ ایرانی بزرگ میشد، ناآگاه از وضعیت ایران هم نبود. برای همین از همان نوجوانی به مباحث سیاسی علاقهمند و در جوانی جذب حزب الدعوه شد. اصول اسلام سیاسی و کنشگریهای تشکیلاتی را در کلاسهای رهبران فکری این حزب فراگرفت و همزمان به مطالعۀ کتابهای چپ و اسلامی نیز پرداخت.[۷]
سیدکاظم تنها در پهنۀ سیاست پیشرفت و فعالیت نکرد، بلکه در عرصۀ علمی نیز بسیار تلاش کرد. بااینکه پیشینۀ درخشانی در مبارزات و پشتیبانی از نهضت امامخمینی داشت، پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر به فعالیتهای علمی و فرهنگی روی آورد. تنها کار اجرائی او استانداری اصفهان در سال آغازین انقلاب و نماینده تهران در دوره اول مجلس شورای اسلامی بود.[۸]
کنشگری علمی و فرهنگی او فراوان است. برخی از آنها بر این پایهاند: بنیانگذار مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی و سرویراستار آن مجموعه از سال ۱۳۶۲ تاکنون، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سرویراستار مجموعۀ دانشنامۀ ایران، سرویراستار مجموعۀ دانشنامۀ تهران بزرگ، سرویراستار مجموعۀ فرهنگ عامۀ ایران، سرویراستار مجموعۀ دائرةالمعارف الاسلامیة الکبری و...[۹] نگارش دهها کتاب از جمله: طرح دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، اسلام، پژوهشی تاریخی و فرهنگی (مجموعه مقالات)، اقتصاد ما یا بررسیهایی دربارۀ مکتب اقتصادی اسلام، ایران: تاریخ، فرهنگ، هنر (مجموعه مقالات)، بوعلی سینا، شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله فیلسوف و پزشک نامدار ایرانی (مجموعه مقالات)، خاطرات، تهران، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، مسی به رنگ شفق (خاطرات) و...[۱۰] نگارش دهها مقاله، گفتگو و سخنرانی علمی، نظارت بر کارهای علمی، تصحیح و گردآوری و ترجمهها از دیگر فعالیتهای علمی سیدکاظم موسوی بجنوردی بوده است.[۱۱] سیدکاظم در راستای کنشگریهای علمی و فرهنگی جوایز و افتخاراتی نیز بهدست آورده است.[۱۲]
زندگی سیاسی
سیدکاظم بجنوردی هنگامی که به ایران رفت، با جریانات سیاسی عراق و تا حدودی وضعیت سیاسی ایران آشنا بود. او که عضو حزب الدعوۀ عراق بود، در ایران هم، سال ۱۳۴۱ش. حزب ملل اسلامی را تشکیل داد و در چارچوب آن به مبارزه با رژیم پهلوی پرداخت.[۱۳] این حزب، نخستین تشکیلات سیاسی داخل ایران بود که با الهام از نهضتهای رهاییبخش آن روزگار، بهویژه آمریکای لاتین، مشی مسلحانه را برای فعالیت برگزید و در این زمینه پیشگام سایر حرکتهای چپ و اسلامی محسوب میشود.[۱۴] وقتی سال ۱۳۴۴ش فعالیت حزب ملل وارد فاز مسلحانه شد، با بیاحتیاطی یکی از اعضا، گروه لو رفت و بیشتر اعضای آن بازداشت شدند.[۱۵] کاظم بجنوردی و چند تن از دوستان او نیز در جریان یک درگیری مسلحانه در کوههای شمال تهران دستگیر شده[۱۶] و برای ۵۵ نفر از آنان کیفر خواست صادر شد.[۱۷] سرانجام پس از ۲۱ جلسه محاکمه، رأی دادگاه در ۱۵ اسفند ۱۳۴۴ صادر و بر اساس آن کاظم بجنوردی به اعدام محکوم شد و برای سایر اعضاء هم احکام سنگینی تعیین گردید.[۱۸] بهدنبال اعتراضات کنفدراسیون دانشجویان ایرانی مقیم خارج و شخصیتهایی همچون ژان پل سارتر و مراجع نجف و قم، به ویژه میانجیگری سیدمحسن حکیم، سرانجام به دستور محمدرضا پهلوی حکم اعدام به حبس ابد تغییر یافت.[۱۹]
وی ۱۴ سال در زندان به سر برد و در این مدتِ زندان، فقه و اصول را نزد محیالدین انواری و پس از زندان فلسفه را نزد ابراهیم دینانی و فصوص ابنعربی را نزد سیدجعفر سجادی فراگرفت.[۲۰] تااینکه در آستانه انقلاب اسلامی، آبان ۱۳۵۷ همراه با همه زندانیان سیاسی آن روزگار از زندان آزاد شد.[۲۱] سیدکاظم پس از انقلاب بیشتر رویکرد علمی و فرهنگی داشت؛ ولی در تثبیت و پایداری نظام جمهوری اسلامی همیشه پیگیر و پویا بود. در دوران جنگ ۸ ساله، ماجرای گروگانگیری، بنیصدر و... کنار رهبری انقلاب و دیگر انقلابیون بود.[۲۲]
پیوند با امامخمینی
سیدکاظم موسوی بجنوردی، سالهای نخستِ دهۀ چهل با امامخمینی آشنا شد. از همان زمانی که امامخمینی رهبری نهضت را بهدست گرفت. او که حزب ملل اسلامی را با گروهی از هماندیشان پایهگذاری کرده بود، امامخمینی را «مرجع تقلید دینی و سیاسی و الگو و عروۀالوثقی» میدانستند.[۲۳] از پیامهای او الهام میگرفتند، ولی برای رعایت مسائل امنیتی ارتباط مستقیمی با امامخمینی برقرار نمیکردند. البته سیدکاظم به تنهایی و گاه ناشناس به قم و بیت امامخمینی رفته و با او نماز میخواند و به سخنانش گوش میداد. پس از تبعید امامخمینی نیز حزب ملل اسلامی در خدمت نهضت و اهداف رهبر نهضت بود.[۲۴]
سیدکاظم با کتاب ولایت فقیه (حکومت اسلامی) امامخمینی در زندان آشنا شد. وقتی که پنهانی به دست زندانیان سیاسی رسیده بود.[۲۵] برای همین در زندان هم به همراه دیگر زندانیانِ هماندیش، با واسطه، با امامخمینی که در عراق تبعید بود، پیوند داشت و با قناعت، مقداری از جیرۀ نقدی خود و برخی دیگر از زندانیان را گردآوری کرده و به امامخمینی میفرستادند.[۲۶] حتی با اوجگیری انقلاب و خروج امامخمینی از عراق، سیدکاظم با دیگر دوستان همبند در پشتیبانی از ایشان اعتصاب غذا میکنند و با برخی اعضای سازمان مجاهدین خلقِ زندانی، بر سر رهبری امامخمینی اختلاف پیدا میکنند.[۲۷]
با پیروزی انقلاب و بازگشت امامخمینی به وطن، سیدکاظم نیز در استقبال از ایشان، کنشگری پویا بود. تااینکه در مدرسۀ رفاه به همراه حسینعلی منتظری خدمت امامخمینی رسیدند. گویا ایشان جلوتر جویای حال سیدکاظم بوده، چراکه وقتی وارد بر امامخمینی میشوند؛ منتظری به ایشان میگوید: «این هم کاظم» سپس در کنار امامخمینی نشسته و گفتگوی صمیمانهای انجام میگیرد.[۲۸]
موسوی بجنوردی نخستین حکمی که پس از پیروزی انقلاب دریافت کرد، از سیدمحمد بهشتی بود. با حکم ایشان سرپرست اموال مصادرهای شد. چند روزی از این حکم نگذشته بود که پیشنهاد شد با حفظ سمت، استاندار اصفهان شود. وزیر کشور دولت موقت، صدر سیدجوادی، حکم را ابلاغ میکند؛ اما بجنوردی پذیرش آن را منوط به اجازۀ امامخمینی میکند. برای همین سیدکاظم راهی قم شد تا کسب تکلیف نماید. تنهایی خدمت امامخمینی رسید و نظر ایشان را خواست. امامخمینی هم فرمود: «من تکلیف میکنم شما به استانداری اصفهان بروید.»[۲۹] سیدکاظم بعدها نیز برای کارهای مختلف و حل مشکلات خصوصی و عمومی به ملاقات امامخمینی رفت و راهنمایی خواست.[۳۰]
پانویس
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۲.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۲.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۲ـ۱۳.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۳و۱۶.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۷.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۳و۱۵.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۵ـ۱۸.
- ↑ «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «حزب ملل اسلامی»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۲۱ـ۲۸.
- ↑ شاهدی، مبانی نظری و ریشههای تاریخی انقلاب اسلامی، ص۲۷۳.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۵۹ـ۷۵.
- ↑ «حزب مخفی جدیدی در تهران کشف شد»، روزنامه اطلاعات، ۳۰ دی ۱۳۴۴.
- ↑ شاهدی، مبانی نظری و ریشههای تاریخی انقلاب اسلامی، ص۲۷۳؛ شمس، آن پنجاه و پنج نفر، ص۱۱۹-۱۲۳.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۱۱ـ۱۱۶.
- ↑ «حزب ملل اسلامی»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ رنجبر کرمانی، مسی به رنگ شفق، ص۱۹۳.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص ۱۲ـ۳۲۰.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۵۶ـ۵۹.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۵۷.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۱۲۳.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۱۴۱.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۱۹۰.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۲۰۲.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۲۰۸ـ۲۱۱.
- ↑ رنجبر، مسی به رنگ شفق، ص۲۳۷، ۲۷۸، ۲۸۴ و....
منابع
- رنجبرکرمانی، علیاکبر، مسی به رنگ شفق؛ سرگذشت و خاطرات سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، نی، اول، ۱۳۸۱ش.
- شاهدی، مظفر، مبانی نظری و ریشههای تاریخی انقلاب اسلامی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- شمس، اسماعیل، آن پنجاه و پنج نفر؛ اسناد و مدارک حزب ملل اسلامی، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۸ش.
- «حزب مخفی جدیدی در تهران کشف شد»، روزنامه اطلاعات، ۳۰ دی ۱۳۴۴ش.
- «زندگینامه: سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی»، همشهری آنلاین.
- «سیدکاظم موسوی بجنوردی»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- «حزب ملل اسلامی»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
نویسنده: محسن آقایی قمصری