صبغه الهی
صبغه الهی، به معنای داشتن رنگ اخلاص، بندگی و عبودیت است. امامخمینی در آثار خویش به صبغه الهی توجه داشته و به بحث جایگاه، حقیقت و عوامل صبغه الهی پرداخته است.
اهمیت و جایگاه صبغه الهی
صبغه الهی در اصطلاح دینی و تفسیری به معنای داشتن رنگ اخلاص، بندگی و عبودیت است.[۱] مفسران اسلامی درباره صبغة الله و معنای آن در آثار خویش مطالب فراوانی بیان کردهاند. میان مفسران اسلامی درباره مصداق صبغه الهی اختلاف وجود دارد و هریک براساس روایات وارده در این زمینه، به تفسیر صبغه الهی پرداخته، حقیقت، جایگاه و عوامل رنگ الهی را مورد بررسی و تحلیل قرار دادهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار خویش به صبغه الهی توجه داشته و به بحث جایگاه، حقیقت و عوامل صبغه الهی پرداخته است.[۳]
تقریر صبغه الهی
واژه صبغه به معنای رنگ کردن میباشد. در مورد مصداق صیغه الهی میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد؛ گروهی از مفسران، مصداق آن را دین خدا یعنی اسلام دانسته و در مناسبت صبغه الهی با دین خدا معتقدند؛ دین حالتی در مؤمن ایجاد میکند که به سبب آن ظاهر و رفتار مؤمن تغییر میکند، همانطور که رنگ، ظاهر جسم را تغییر میدهد. گروهی نیز مصداق صبغه الهی را فطرت و خلقت خداوند میدانند و برخی دیگر مصداق صبغه الهی را عقل میدانند؛ زیرا خداوند انسان را به واسطه عقل از دیگر موجودات متمایز ساخته است.[۴] اهل معرفت صبغه الهی را به هر اعتقاد و مذهب باطنی که صاحب آن متصف به رنگ آن شده، تفسیر کردهاند.[۵]
امامخمینی با استناد به آیه: «صبغة الله و مَن احسن من الله صبغة و نحن له عابدون»[۶] صبغه الهی را به فطرت و توحید تفسیر میکند و معتقد است غایت سیر اهل الله آن است که طبیعت و ملک بدن را منصبغ به صبغة الله کنند. به باور ایشان، انسان گناهکار بر اثر دوری از حق و کثرت معصیت آن چنان در تاریکی و نادانی فرو میرود که نیاز به وسوسههای شیطانی ندارد بلکه خود به رنگ شیطان درمیآید؛ زیرا کسی که دنبال هوای نفس برود و از شیطان تبعیت کند، بتدریج به صبغه او درمیآید. اما کسانی که به صبغة الله، رنگآمیزی شدند و از زنگار شهوات و غضب و شیطنت پاکیزه و طهارت یافته و بلکه از عقال عقل نیز رهایی یافتهاند، اینها «احسن من الله صبغة» میباشند.[۷]
درجات و عوامل صبغه الهی
امامخمینی صبغه الهی را با توجه به درجهات آن، مورد بررسی قرار داده، معتقد است مرحله نخست خوف از عقاب و عذاب الهی است، پس از آن مرحله، نوبت به خوف از عتاب میرسد و در مرحله سوم، خوف از احتجاب وجود پردههایی از نفسانیت است و مرحله آخر که انسان را نگران میکند، خوف از وجود انانیت و حبّ ذات است که پس از پاک شدن از همه آنها، متصف به رنگ خدایی میشود. به اعتقاد امامخمینی، خوف اولیاء الهی آنها را از رنگ انانیت و انیّت پاک و پاکیزه و منصبغ به صبغة الله میکند؛ زیرا این جلوههای جمال و جلالی است که بر قلوب صاف آنها تجلی میکند. به اعتقاد ایشان، از جمله عوامل رنگ خدایی، عفت است. کسی که عفت نداشته باشد، شیعه واقعی نیست؛ زیرا تبعیت نفس بهیمی میکند و متحرک به حرکت حیوانی است و از حومه تبعیت عقلانی خارج شده تا جایی که حیوان بهیمی میشود، در حالی که شیعه واقعی صبغه الله و رنگآمیزی الهی دارد و از زنگار شهوت و غضب و شیطنت پاکیزه و طاهر است. به اعتقاد امامخمینی حصول حقیقت توحید، به رنگ خدایی درآمدن است؛ ازاینرو، جمیع علوم شرعی مقدمه معرفت الله و حصول حقیقت توحید در قلب میباشد که همان صبغه الله است.[۸]
پانویس
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی الکلمات القرآن، ج۶، ص۱۸۷-۱۸۸.
- ↑ معرفت، التفسیر الاثری الجامع، ج۴، ص۱۱۲؛ حوثی، التیسیر فی التفسیر القرآن، آلوسی روح المعانی، ج۱، ص۳۹۵؛ حقی برسوی، روح البیان، ج۱، ص۲۴۳؛ کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۷۶.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۹-۱۰، ۲۹۰ و ۳۲۸؛ جهاد اکبر، ص۴۰، آداب الصلاة، ص۸۰.
- ↑ رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۷۶؛ طوسی، التبیان، ج۱، ص۴۸۵؛ طباطبائی، المیزان، ج۱، ص۳۱۵؛ طبری، جامع البیان، ج۱، ص۴۴۵؛ بیضاوی، انوار التنزیل، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ کاشانی، تأویلات، ج۱، ص۷۶.
- ↑ بقره: ۱۳۸.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۹-۱۰ و ۲۹۰؛ جهاد اکبر، ص۴۰، آداب الصلاة، ص۸۰.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۹۰.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- بیضاوی، عبداللهبنعمر، انوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
- حقی برسوی، اسماعیل، روح البیان، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- حوثی، بدرالدین، التیسیر فی التفسیر القرآن، یمن، بیجا، بیتا.
- رازی، ابوالفتوح، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبری، فضلبنحسن، جامع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمدبنحسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی الکلمات القرآن، بیرت دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- معرفت، محمدهادی، التفسیر الاثری الجامع، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید،۱۳۸۷ش.
نویسنده: باقر صاحبی