علم اجمالی خداوند
علم اجمالی خداوند به معنای علم پیشین خداوند به موجود است که حضوری و در عین حال، کشف تفصیلی است. امامخمینی در آثار خویش با توجه به مبانی حکمت متعالیه به اثبات و تقریر علم اجمالی حقتعالی پرداخته است.
اهمیت و جایگاه علم اجمالی خداوند
علم اجمالی خداوند در اصطلاح فلسفی به معنای علم پیشین خداوند، عین کشف تفصیلی میباشد.[۱] بحث از علم اجمالی خداوند از مسائل مهم کلامی، فلسفی و اندیشمندان اسلامی است. برخی متکلمان اسلامی چون علم را از مقوله اضافه میدانند، علم اجمالی حق در مقام ذات را نفی کردهاند. حکمای مشاء نیز در بیان علم اجمالی حق به مخلوقات چندان توفیقی نداشتند و حکمای اشراق نظیر شیخ اشراق، علم اجمالی حق را سابق بر ایجاد اشیاء و علم تفصیلی حق به اشیاء را، عین وجود اشیاء میدانند. ملاصدرا با توجه مبانی خاص خویش به تقریر علم اجمالی خداوند پرداخته و آن را ثابت کرده است.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش با توجه به مبانی حکمت متعالیه به اثبات و تقریر علم اجمالی حقتعالی پرداخته است.[۳]
تقریر علم اجمالی خداوند
حکمای الهی، علم الهی حق را در یک تقسیمی به اعتبار اجمال و تفصیل به علم اجمالی و علم تفصیلی تقسیم کردهاند. حکمای مشاء علم اجمالی حق را سابق بر علم تفصیلی میدانند، در مقابل، حکمای اشراق قول به صور مرتسمه مشاء را نپذیرفته و علم اجمالی را در مرتبه ذات و متحد با آن میدانند؛ امّا علم تفصیلی را خارج از ذات و عین علم فعلی میدانند.[۴]
ملاصدرا با بهرهگیری از شواهد قرآنی و قواعد فلسفی مانند بساطت وجود، تشکیک در وجود، علم اجمالی خداوند را عیناً علم حضوری به مخلوقات میداند. ملاصدرا با توجه به قاعده بسیط الحقیقه، علم اجمالی خداوند را ثابت کرده و معتقد است خداوند واجد علم اجمالی و تفصیلی است، یعنی از آن جهت که در ذات خود بسیط است، علم اجمالی او عین کشف تفصیلی او به اشیاء میباشد. پس کشف تفصیلی در مرتبه ذات همان علم اجمالی و کشف تمام اشیا است. و متحد با ذات است.[۵]
امامخمینی نیز در تقریر علم اجمالی خداوند همسو با حکمت متعالیه علم اجمالی حق را در مرتبه ذات همان علم تفصیلی خداوند پیش از ایجاد اشیاء میداند و معتقد است علم اجمالی، علم به اشیاء متعدده به صورت واحد است، بگونهای که صورت آنها از یکدیگر متمایز نباشد. این علم اجمالی به نحو واحد و بسیط است، مثل علم به مسائلی که انسان پیشتر فراگرفته است و آنها را در نفس به صورت یکجا حاضر مییابد. امامخمینی علم اجمالی خداوند را مورد اتفاق حکمای الهی میداند و آن را علمی بسیط میداند که همه کثرات را به نحو اعلی و بسیط دارد. امامخمینی بر مبنای عرفانی در توضیح علم اجمالی معتقد است علم در مرتبه غیبالغیوبی مندّک در ذات است؛ ازاینرو، در این مرتبه صفتی اعتبار نمیشود اما در مرتبه واحدیت و تعین ثانی امتیاز نسبی برقرار است و صفات از یکدیگر قابل اعتبار هستند و در این مرتبه علم اجمالی عین کشف تفصیلی میباشد.[۶]
اثبات علم اجمالی خداوند
امامخمینی، در اثبات علم اجمالی حقتعالی به دو طریق فلسفی و عرفانی پرداخته است. در طریق فلسفی، معتقد است کشف تفصیلی علم حق عین علم بسیط اجمالی است، به گونهای که در مرتبه ذات، تمام کثرات و وجودات بر او معلوم و مکشوف است؛ زیرا او صرفالوجودی است که جامع همه کمالات وجود است و هیچ وجودی از حیطه علم حقتعالی غایب نیست.[۷] امام بر مبنای عرفانی معتقد است برای حقتعالی مراتب مختلفی از علم است. در مرتبه ذات و مرتبه احدیت، علم به صورت اجمال و بسیط و غیرمتمایز موجود است. البته این علم اجمالی در مراتب دیگر اگر نباشد، هرگز حضرت واحدیت و اعیان ثابته که در حضرت علمیه هستند و همچنین به تبع این اعیان، لوازم اعیان خارجی نیز محقق نخواهند شد.[۸]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۲۶۹-۲۷۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۵، ص۴۱۳؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۱۸۰، ۲۷۴ و ۱۹۸-۱۹۹؛ سهروری، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۴۸۶، ج۲، ص۱۵۲-۱۵۳؛ ابنسینا، الهیات شفاء، ص۳۶۶، التعلیقات، ص۱۵۶؛ ملاصدرا، اسرار الآیات، ص۴۶؛ کرجی، شواهد قرآنی، ص۳۶۸-۳۶۹؛ سبزواری، شرح المنظومه، ج۳، ص۵۹۲.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۹۰؛ شرح چهل حدیث، ص۶۱۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۱۷۵؛ شرح دعای سحر، ص۱۱۷.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۷۵ و ۴۸۵؛ ج۲، ص۱۵۰-۱۵۳؛ آشتیانی، شرح مقدمه قیصری، ص۲۸۲؛ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۲۷۰؛ سبزواری، شرح المنظومه، ج۳، ص۵۹۲.
- ↑ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ص۹۰؛ الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۲۷۰-۲۷۲؛ آشتیانی، شرح حال و آراء ملاصدرا، ۱۸۵.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۹۰؛ ج۲، ص۲۰۷؛ شرح چهل حدیث، ص۶۱۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۷۵؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۷۹-۴۸۰؛ اسرار ملکوت، ج۲، ص۲۳۷-۲۳۸.
- ↑ امامخمینی، شرح دعای سحر، ص۱۱۷؛ شرح چهل حدیث، ص۶۱۱ و ۶۱۵، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ امامخمینی، شرح دعای سحر، ص۱۱۹؛ شرح چهل حدیث، ص۶۱۱.
منابع
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، الهیات الشفاء، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابنسینا، حسینبنعبدالله، التعلیقات، قم، مرکز النشر الاسلامی، ۱۳۶۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- آشتیانی، سیدجلالالدین، شرح مقدمه قیصری، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
- سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، تصحیح طالبی، نشر ناب، ۱۴۲۲ق.
- سهروردی، شهابالدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- صاحبی، باقر، اسرار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- کرجی، علی، شواهد قرآنی برخی مضامین حکمت متعالیه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، اسرار الآیات، تهران، نشر انجمن، حکمت، ۱۳۶۰ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مبدأ و المعاد، تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه، ۱۳۵۴ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی