ملاعلی معصومی همدانی
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ملاعلی معصومی همدانی |
| لقب | آخوند ملاعلی همدانی |
| نسب | فرزند ابراهیم |
| تاریخ تولد | ۱۲ ربیعالاول ۱۳۱۲ق / ۲۲ شهریور ۱۲۷۳ش |
| زادگاه | روستای وفس، بخش سردرود، شهرستان رزن، استان همدان، ایران |
| تاریخ وفات | ۱۶ شعبان ۱۳۹۸ق / ۳۱ تیر ۱۳۵۷ش |
| محل دفن | قبرستان باغ بهشت، همدان |
| شهر وفات | همدان، ایران |
| خویشاوندان سرشناس | حسن معصومی (فرزند) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالکریم حائری یزدی، محمدعلی شاهآبادی، میرزا جواد ملکی تبریزی، ملامحمد هیدجی (حکیم هیدجی)، میرزا مهدی آشتیانی، عمادالدین علی، علی دامغانی، ملامحمدتقی ثابتی |
| شاگردان | سیدرضا بهاءالدینی، سیدمحمود طالقانی، محمد مفتح، حسین نوری همدانی، حسین عندلیب همدانی، سیداحمد خسروشاهی تبریزی، محمدحسین بهاری، احمد صابری همدانی |
| محل تحصیل | حوزه علمیه همدان، حوزه علمیه تهران، حوزه علمیه قم |
| اجازه اجتهاد از | عبدالکریم حائری یزدی |
| تألیفات | رساله در اجتهاد و تقلید؛ قاعده لاضرر و لاضرار؛ رساله در عصیر عنبی، زبیبی و تمری؛ رساله در کلام نفسی؛ پژوهشی در علم رجال؛ اسرار الصلوة؛ رساله چهل حدیث؛ رساله حبط و تکفیر؛ حاشیه بر عروة الوثقی؛ تقریرات فقه و اصول عبدالکریم حائری یزدی؛ مجموعه اشعار |
| سایر | صاحبنظر در فقه، اصول، رجال، فلسفه، عرفان، تاریخ، ادبیات، تفسیر، هیئت و ریاضیات |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | از حامیان و همراهان امامخمینی در نهضت اسلامی؛ مشارکت در پیگیری آزادی وی پس از قیام ۱۵ خرداد؛ پشتیبانی از مبارزان و تبعیدیان نهضت |
| اجتماعی | بازسازی مدرسه آخوند همدان؛ تأسیس کتابخانه عمومی در غرب کشور (۱۳۳۲ش)؛ انتشار نشریه «پیک اسلام»؛ سرپرستی حوزه علمیه همدان |
مُلّاعلی معصومی همدانی مشهور به آخوند ملاعلی همدانی (۱۳۱۲-۱۳۹۹ق/۱۲۷۴-۱۳۵۷ش) فقیه، عالم اصولی و رجالی قرن چهاردهم قمری. وی در علوم گوناگونی چون فقه، اصول، فلسفه، ریاضیات از استادانی مانند شیخ عبدالکریم حائری و حکیم هیدجی بهره برد و خود نیز در کنار تربیت شاگردان بسیار، آثار علمی گوناگونی به نگارش درآورد. ایشان از مدرسان حوزه علمیه قم بود که به درخواست مردم، به همدان هجرت کرد و منشأ خدمات ارزشمند اجتماعی، فرهنگی و مذهبی گردید. بازسازی مدرسه آخوند همدان، انتشار نشریه پیک اسلام و تأسیس کتابخانه عمومی ازجمله اقدامات فرهنگی و اجتماعی ملاعلی بود. آخوند همدانی با امامخمینی در ارتباط بود و در دوران مبارزه با ایشان همراهی میکرد. مکاتباتی نیز با هم داشتهاند.
زندگینامه
مُلّاعلی معصومی همدانی مشهور به آخوند ملاعلی همدانی در پنجشنبه ۲۲ شهریور ۱۲۷۳ش (۱۲ ربیعالاول ۱۳۱۲ق) در روستای «وَفْس» (از روستاهای بخش سردرود شهرستان رَزَن) از توابع استان همدان زاده شد.[۱] پدرش ابراهیم که کشاورزی ساده و با ایمانی بود، ملاعلی را برای دانشاندوزی به عالم باتقوای منطقه، آخوند «ملامحمدتقی ثابتی» سپرد.[۲] درسهای مقدمات حوزوی را نزد ایشان یاد گرفت. هوش بالا و شوق به دانش، علی را برای دانشاندوزی بیشتر، راهی همدان کرد. در حوزۀ آنجا مقدمات را کامل و متون سطح و برخی علوم نقلی را آموخت. در آن زمان که هنوز حوزه علمیه قم رونق چندانی نداشت، تهران دانشمندان ممتازی ـ بهویژه در علوم عقلی ـ داشت. برای همین ملاعلی نخست به آنجا رفت.[۳] پنج سال در تهران از دانش منطق، فلسفه، ریاضیات و هیئت استادانی چون ملامحمد هیدجی معروف به حکیم هیدجی و میرزا مهدی آشتیانی از فیلسوفان و عارفان تهرانی بهرۀ فراوان گرفت.[۴] با ورود شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم در سال ۱۳۰۰ش (۱۳۴۰ق)، ملاعلی نیز از تهران به قم آمد و ده سال نزد او به شاگردی پرداخت و به مرحلۀ اجتهاد رسید.[۵] او سپس به تدریس دروس حوزه علمیه پرداخت.[۶] در سال ۱۳۱۰ش (۱۳۵۰ق). با درخواست مردم همدان و پیشنهاد استادش عبدالکریم حائری یزدی، برای سرپرستی حوزه علمیه همدان به آن شهر بازگشت.[۷] عبدالکریم حائری یزدی در پاسخ تقاضای مردم همدان مبنی بر بازگشت ملاعلی گفت: «من مجتهد عادلی برای سرپرستی شما مردم همدان فرستادم».[۸]
کنشگریهای علمی
ملاعلی همدانی در دانشهایی چون فقه، اصول، رجال، فلسفه، عرفان، تاریخ، ادبیات، تفسیر، هیئت و ریاضیات، شعر و ادب فارسی در زمان خودش صاحب سبک و نظر بود.[۹] این دانشها را نزد استادانی همچون: محمدعلی شاهآبادی،[۱۰] عمادالدین علی در عرفان و اخلاق، علی دامغانی در فقه و اصول و کلام، ملامحمد هیدجی در علوم عقلی و عرفان، میرزاجواد ملکی تبریزی در اخلاق و عرفان، شیخ عبدالکریم حائری یزدی در فقه و اصول به مدت ده سال و دیگر استادان که از همگی بهرههای فراوان برد.[۱۱] ایشان شاگردان بسیاری نیز تربیت کرد.[۱۲] که از آن میان میتوان به سیدرضا بهاءالدینی، حسین عندلیب همدانی،[۱۳] سیدمحمود طالقانی، محمد مفتح، حسین نوری همدانی، سیداحمد خسروشاهی تبریزی، محمدحسین بهاری و احمد صابری همدانی اشاره کرد.[۱۴]
آثار علمی ملاعلی همدانی نیز چشمگیر است. برخی از آن عبارتند از: رساله در اجتهاد و تقلید، قاعده لاضرر ولاضرار، رسالهای در عصیر عنبی، زبیبی و تمری، رسالهای در کلام نفسی، پژوهشی در علم رجال، اسرار الصلوه، رساله چهل حدیث، رساله حبط و تکفیر، حاشیه بر عروة الوثقی، تقریرات فقه و اصول آیتالله عبدالکریم حائری یزدی و مجموعه اشعار.[۱۵] ملاعلی در کنار کنشگریهای علمی، خدمات فرهنگی و اجتماعی نیز انجام میداد. بازسازی مدرسه آخوند همدان.[۱۶] تأسیس کتابخانه عمومی در غرب کشور (سال ۱۳۳۲ش)، انتشار نشریه پیک اسلام نمونهای از آنهاست.[۱۷]
آخوند ملاعلی سرانجام پس از عمری کنشگریهای علمی و محبوبیت مردمی در ۳۱ تیر سال ۱۳۵۷ش (۱۶ شعبان ۱۳۹۸ق) بر اثر بیماری درگذشت.[۱۸] پیکر او پس از تشییع، در قبرستان باغ بهشت همدان به خاک سپرده شد.[۱۹] تشییع جنازه و مجلسهای ترحیم ملاعلی در سال ۵۷ تبدیل به تظاهراتی علیه رژیم پهلوی شد.[۲۰]
ارتباط با امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران
بااینکه آخوند ملاعلی نزدیک به ده سال از امامخمینی بزرگتر بود، اما دوستی و ارتباط ویژه و نزدیکی بین آنان برقرار بود و ملاعلی همواره امامخمینی را تأیید میکرد.[۲۱] هر دو دارای استادان مشترکی بودند. هر دو همزمان با ورود شیخ عبدالکریم حائری به قم آمدند و به مدت ده سال در فقه و اصول از ایشان بهرهمند شدند.[۲۲] در عرفان و اخلاق نیز هر دو نزد محمدعلی شاهآبادی،[۲۳] و میرزا جواد ملکی تبریزی[۲۴] شاگردی کردند.
ملاعلی و امامخمینی همچنین دارای دوستان مشترک ـ سیدرضا بهاءالدینی و سیدمحمود طالقانی ـ و شاگردان بنامی همچون: حسین عندلیب همدانی، محمد مفتح، حسین نوری همدانی، سیداحمد خسروشاهی، محمدحسین بهاری و احمد صابری همدانی بودند.[۲۵] در دوران پیش از نهضت و تبعید گاهی که امامخمینی تابستانها به همدان میرفت و مهمان ملاعلی میشد. یکی از شاگردان مشترک، جعفر سبحانی در این باره گفته است: در مسافرتی که با امامخمینی به همدان داشتیم، از آخوند شنیدم که گفت: «ای کاش همه کسانی که به همدان میآیند، نظیر حاجآقا روحالله باشند!».[۲۶]
ملاعلی فقط در روزگار خوشی و آرامش نبود که از امامخمینی و بستگان او پذیرایی میکرد، بلکه زمانی هم که ایشان در تبعید نجف بود و دامادش شهابالدین اشراقی هم به همدان تبعید گردید، ملاعلی به احترام دوستی دیرنش با امامخمینی از داماد ایشان هم پذیرایی و حمایت کرد.[۲۷] هنگامیکه نهضت روحانیت به رهبری امامخمینی آغاز شد، ملاعلی با اینکه همانند ایشان نبود و کمتر در سیاست ورود داشت؛ ولی پشتیبان و همراه امامخمینی گردید. تاآنجاکه امامخمینی به او لقب سلمان داده بود. چراکه در اوایل انقلاب، در جریان اقدامات تند و آتشین امامخمینی علیه رژیم پهلوی، آخوند در پیامی به ایشان گفته بود: «ای ابوذر کمی آرام و قدری یواشتر». امامخمینی نیز در پاسخ این پیام را فرستاده بود: «سلمان کمی حرکت، کمی پیش به جلو».[۲۸] یااینکه به ملاعلی گفته بودند: «چرا شما همانند آقای خمینی عمل نمیکنید؟ او متواضعانه پاسخ داده بود: کار آقای خمینی درست است، ولی آن کار از عهده ما بر نمیآید.».[۲۹]
با اینهمه، آخوند همدانی به روش ویژۀ خود با حکومت شاه مخالفت و مبارزه میکرد. در فرصتهای مختلف خشم خود را نسبت به کارهای خلاف رژیم شاه نشان میداد. برای نمونه، در جریان گشایش رسمیِ «درمانگاه سمیعی» در همدان که به عهده ایشان گذاشته شده بود، یکی از عوامل رژیم پهلوی با صدای بلند گفت: حضرت آیتالله! به نام نامی اعلی حضرت افتتاح کنید! آخوند پاسخ داده بود: «به نام نامی حضرت ولیعصر(ع) افتتاح میکنم.».[۳۰]
آخوند ملاعلی همدانی یکی از علمای مؤثر در مبارزه با رژیم پهلوی بود. پیگیریها و تلاشهای وی در زمینهسازی برای پیروزی نهضت امامخمینی در تاریخ انقلاب ماندگار است. آخوند همدانی در یاری رساندن به انقلابیون، تمام همتش را به کار گرفت.[۳۱] در جریان دستگیری امامخمینی در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش، ملاعلی ازجمله علمایی بود که برای آزادی ایشان به تهران سفر کرد.[۳۲] پس از این بود که ملاعلی در تجلیل از امامخمینی گفت: «حاجآقا روحالله صفحهای در تاریخ به نام خود گشود.» .[۳۳] دوستی و همراهی ملاعلی با امامخمینی بود که باعث شد فرزندش، حسن معصومی با پیروی از امامخمینی دست به پیکار با رژیم پهلوی بزند و در این راه به سال ۱۳۵۳ش جانش را فدا کند و کشته شود.[۳۴] در دوران تبعید، هنگامی که از امامخمینی پرسیده بودند: مقلدان شما وجوه شرعیه را چگونه به دست مرجعشان برسانند؟ گفته بود: «جایی که آخوند هست، وجوهات شرعیه را برای من نفرستید.» .[۳۵]
زمانی برخی از مقلدان و دوستداران میخواستند آثار امامخمینی را چاپ و منتشر نمایند، اما دسترسی نداشتند، ایشان گفته بود: «من احتمال میدهم مجموعه آثار این جانب در کتابخانه آخوند همدانی باشد.».[۳۶] این گفته و آدرس ایشان باعث شد که نسخۀ اصلی استنساخشدۀ کتاب چهل حدیث امامخمینی در کتابخانۀ ملاعلی یافت شود.[۳۷] و از روی آن کتاب چهل حدیث کنونی تصحیح و منتشر گردد. در دوران نهضت آخوند همدانی در راس روحانیت همدان قرار داشت و محور و همراه علمایِ منطقه در تایید نهضت امامخمینی و پشتیبانی از ایشان اعلامیه میداد و نامهنگاری میکرد. در یکی از نامهها ملاعلی امامخمینی را چنین خطاب کرده است: «حضرت حجة الاسلام والمسلمین آیتالله فی العالمین المجاهد فی سبیل الله جناب آقای خمینی (مدظله العالی).[۳۸] یا امامخمینی در پاسخِ یکی از نامههای ایشان نوشته است: «خدمت ذی شرافت جناب مستطاب آیت اللَّه آقای آخوند- دامت برکاته؛ به عرض عالی میرساند، تلگراف شریف، که استفسار از حال حقیر فرموده بودید، موجب تشکر گردید و...».[۳۹]
پس از تبعید امامخمینی، برخی از نزدیکان و یاران ایشان نیز تبعید شدند. ملاعلی از تبعیدیان نهضت به همدان دلجویی و حمایت میکرد. ازجمله وقتی داماد بزرگ امامخمینی، شهابالدین اشراقی به همراه خانواده ایشان به همدان تبعید شدند و امامخمینی از وضعیت آنان خبری نداشت، از نجف به ملاعلی نامه نوشت و جویای حال آنان شد. ملاعلی نیز در فردای آن روز خبر سلامتی آقای اشراقی و خانواده او را به ایشان به صورت تلگراف خبر داد.[۴۰] پس از پیروزی انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی، بااینکه ملاعلی رحلت کرده بود (۱۳۵۷ش)، ولی امامخمینی او را فراموش نکرده بود. برای همین گاه از همدان استفتائاتی میشد که به نوعی نام و یاد ملاعلی دخیل بود، امامخمینی به احترام ایشان همان نظر و عمل ملاعلی را تأیید میکرد.[۴۱]
پانویس
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۳؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۵۷.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۳؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۳ و۳۳۴؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۵۷.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۴؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴.
- ↑ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت:حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۵۸.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۵؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۵۸.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۳۵؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۵۸.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۵؛ ادهم نژاد، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۱۸۱.
- ↑ معاونت پژوهشی بنیاد فرهنگی شهید شاهآبادی، عارف کامل، ص ۳۶، ۱۱۷ و ۴۵ـ۴۶.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴و۵۰۵.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵.
- ↑ پایگاه اطلاعرسانی استاد محمد عندلیب همدانی.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵و۳۵۶؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۷ و۵۰۸؛ ادهم نژاد، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۱۷۹.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۶و۵۰۷؛ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۶.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۲؛ ادهم نژاد، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۱۸۱.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۲؛ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۵۷-۳۶۰؛ ادهم نژاد، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۱۸۱و۱۸۲.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۶۳؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت:حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۶۹.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۵.
- ↑ مؤمن، «آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۲۸-۳۱.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۳.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴و۵۰۵.
- ↑ معاونت پژوهشی بنیاد فرهنگی شهید شاهآبادی، عارف کامل، ص۳۶، ۱۱۷ و ۴۵ـ۴۶.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۴و۵۰۵.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۵۵و۳۵۶؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۰۷ و۵۰۸؛ ادهم نژاد، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، ص۱۷۹؛ پایگاه اطلاع رسانی استاد محمد عندلیب همدانی.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیتالله شهابالدین اشراقی، ص۱۲۱، ۱۲۸، ۱۲۹ و ۴۲۴.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۴۳-۳۴۵؛ ذکاوتی قراگزلو و دیگران، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، ص۶۴ و ۶۵.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۳.
- ↑ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۳.
- ↑ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص۳۶۲و۳۶۳؛ پاکنیا، «ملاعلی معصومی همدانی»، ص۵۱۵.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ قنبری، محمد، همچو سلمان، ص۱۰۷ـ۱۰۸ و ۱۴۵.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، ص۲.
- ↑ دوانی، نهضت روحانیون، ج۴، ص۱۳۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲، ص۱۰.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیتالله شهابالدین اشراقی، ص۱۲۱، ۱۲۸، ۱۲۹، و ۴۲۴؛ «شهاب اشراقی»، سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ امامخمینی، استفتائات امام خمینی (موسوعة الإمام الخمینی ۳۲ الی ۴۱)، ج۷، ص۱۳ـ۱۴.
منابع
- ادهم نژاد، محمدتقی، «در محضر بزرگان: سیره آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، در مجله مبلغان، شماره ۱۵۵، رمضان ۱۴۳۳ق.
- امامخمینی، استفتائات امام خمینی (موسوعة الإمام الخمینی ۳۲ الی ۴۱)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۲ش.
- امامخمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، (موسوعة الإمام الخمینی ۴۶)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۲ش.
- امامخمینی، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- پاکنیا، عبدالکریم، «ملاعلی معصومی همدانی»، در گلشن ابرار، زیرنظر پژهشکده باقرالعلوم(ع)، ج۴، قم، نورالسجاد، اول، ۱۳۸۴ش.
- دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، ۱۳۶۰ش.
- ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، احمد صابری همدانی و احمد اذکایی، «نجوم امت: حضرت آیتالله العظمی آخوند ملاعلی همدانی»، در مجله نور علم، ش ۴۶، مرداد و شهریور ۱۳۷۱ش.
- عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۳۷۲ش.
- قنبری، محمد، «درگذشتگان»، در مجله آینه پژوهش، ش۵۱، تابستان ۱۳۷۷ش.
- معاونت پژوهشی بنیاد فرهنگی شهید شاهآبادی، عارف کامل: مشتمل بر آموزههای عرفانی، نکته و خاطره دربارۀ فقیه مبارز عارف کامل مرحوم آیتالله العظمی محمدعلی شاهآبادی، تهران، ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت، ۱۳۳۸۰ش.
- مؤمن، ابوالفتح، «آخوند ملاعلی معصومی همدانی»، در مجله زمانه، ش ۲۳، خرداد ۱۳۸۳ش.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیتالله شهابالدین اشراقی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، اول، سال ۱۳۹۲ش.
- «شهاب اشراقی»، سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- پایگاه اطلاع رسانی استاد محمد عندلیب همدانی.
نویسنده: محمد رجائی نژاد