ناصر میناچی
 | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | ناصر میناچیمقدم |
| زادروز | ۱۳۱۰ش |
| شهر تولد | تهران |
| کشور تولد | ایران |
| تاریخ درگذشت | ۵ بهمن ۱۳۹۲ش |
| شهر درگذشت | تهران |
| کشور درگذشت | ایران |
| آرامگاه | آرامستان علی بن جعفر، قم |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | وکیل دادگستری، سیاستمدار، فعال فرهنگی |
| اطلاعات سیاسی | |
| پستها | وزیر تبلیغات و جهانگردی؛ وزیر ارشاد ملی؛ مدیر حسینیه ارشاد |
| اطلاعات علمی و مذهبی | |
| تالیفات | تاریخچه حسینیه ارشاد؛ مجموعه مصاحبهها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی |
ناصر میناچی (۱۳۱۰ـ۱۳۹۲ش) از فعالان سیاسی و فرهنگی معاصر ایران و از چهرههای شناختهشده جریان ملی ـ مذهبی به شمار میرود. نام او بیش از هر چیز با تأسیس و مدیریت حسینیه ارشاد گره خورده است؛ نهادی که در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ش به یکی از مهمترین مراکز نشر اندیشه دینی نوگرا و یکی از زمینهسازان انقلاب اسلامی تبدیل شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با حکم امامخمینی، در دولت موقت بهعنوان وزیر تبلیغات و جهانگردی ـ که اندکی بعد به وزارت ارشاد ملی، سپس ارشاد اسلامی تغییر نام یافت ـ منصوب شد. وی در طول فعالیت سیاسی خود، گرایشی ملی- مذهبی و مبتنی بر مشی اعتدال و قانونگرایی داشت.
زندگی شخصی
ناصر میناچیمقدم، مشهور به ناصر میناچی، فرزند باقر، در سال ۱۳۱۰ش در تهران متولد شد.[۱] تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران گذراند و سپس وارد دانشکده حقوق دانشگاه تهران شد. وی پس از دریافت دانشنامه کارشناسی حقوق، تحصیلات خود را در رشته اقتصاد ادامه داد و موفق به اخذ درجه دکتری از دانشگاه تهران شد. پس از فراغت از تحصیل نیز به حرفه وکالت دادگستری پرداخت.[۲]
فعالیت حرفهای میناچی هیچگاه به عرصه وکالت محدود نماند و از همان سالهای جوانی، در کنار اشتغال حقوقی، به فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز روی آورد. بخش عمده این فعالیتها به حسینیه ارشاد اختصاص یافت؛ مؤسسهای که مهمترین فصل زندگی علمی و اجتماعی او را رقم زد.[۳]
میناچی از جمله افرادی بود که در شکلگیری و تثبیت حسینیه ارشاد نقشی مؤثر ایفا کرد. وی در گفتوگویی درباره چگونگی تأسیس این مؤسسه اظهار داشته است که همراه با محمد همایون و با جلب همکاری سیدمحمدعلی سیلآبادی، مقدمات تأسیس حسینیه ارشاد را فراهم کردند.[۴] با این همه، بررسی منابع تاریخی نشان میدهد که تأسیس حسینیه ارشاد حاصل همکاری جمعی از اندیشمندان و فعالان دینی بود و نمیتوان آن را به یک فرد خاص نسبت داد. بسیاری از پژوهشها، ایده اولیه تأسیس این نهاد را برخاسته از اندیشهها و فعالیتهای مرتضی مطهری و جلسات «انجمن ماهانه دینی» میدانند که از سال ۱۳۳۹ش شکل گرفته بود. در ادامه این روند، در سال ۱۳۴۴ش حسینیه ارشاد بنیان نهاده شد و مطهری مسئولیت هدایت علمی و فکری آن را بر عهده گرفت.[۵]
در سال ۱۳۴۶ش، مجوز رسمی ثبت مؤسسه صادر شد و محمد همایون، مرتضی مطهری و ناصر میناچی به عنوان اعضای اصلی هیئتمدیره، و محمدتقی جعفری و سیدعلی شاهچراغی به عنوان اعضای علیالبدل برای مدت چهار سال انتخاب شدند. حسینیه ارشاد از همان آغاز، با اتکا به کمکهای مؤسسان و نیکوکاران، به یکی از مهمترین مراکز فرهنگی و دینی تهران تبدیل شد و با برگزاری سخنرانیها، انتشار کتاب و تشکیل کلاسهای آموزشی، نقش مهمی در گسترش اندیشه دینی در سالهای منتهی به انقلاب اسلامی ایفا کرد.[۶]
میناچی از آغاز فعالیت حسینیه ارشاد تا پایان عمر، مدیریت اجرایی این مؤسسه را بر عهده داشت و بخش عمده زندگی حرفهای و فرهنگی خود را صرف اداره و حفظ آن کرد. حاصل بخشی از تجربههای او در کتاب «تاریخچه حسینیه ارشاد؛ مجموعه مصاحبهها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی» منتشر شده است.[۷]
زندگی سیاسی و اجتماعی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی
ناصر میناچی از دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت به جریان ملی و اندیشههای محمد مصدق گرایش داشت و در سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ از نهضت ملی ایران حمایت میکرد؛ با این حال، از فعالیت سیاسی شاخصی از وی در آن دوره گزارش نشده است. فعالیتهای سازمانیافته او از میانه دهه ۱۳۴۰ش و همزمان با تأسیس حسینیه ارشاد آغاز شد؛ نهادی که مهمترین عرصه حضور سیاسی، فرهنگی و اجتماعی او تا پیروزی انقلاب اسلامی به شمار میرفت.[۸]
میناچی از دوستان مهدی بازرگان بود و با روابط نزدیکی که با نهضت آزادی ایران داشت.[۹] و همچون بسیاری از همفکران خود، راهبرد اصلاحات تدریجی، قانونگرایی و پرهیز از رویارویی خشونتآمیز با حکومت پهلوی را دنبال میکرد. از همین رو، در مقایسه با برخی فعالان انقلابی، مواضعی محتاطانهتر داشت و شعار «سلطنت، نه حکومت» را که در میان نیروهای نهضت آزادی رواج داشت، میپذیرفت. این رویکرد سبب شد که، جز چند مورد بازداشت کوتاهمدت، سابقه محکومیت یا زندان طولانی در پرونده سیاسی او دیده نشود.[۱۰]
محور اصلی فعالیتهای میناچی در این دوره، مدیریت حسینیه ارشاد بود. وی علاوه بر اداره امور اجرایی مؤسسه، در برنامهریزی فعالیتهای فرهنگی، دعوت از سخنرانان و ساماندهی انتشار آثار نقش مؤثری ایفا میکرد. در فاصله سالهای ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۱ش، حسینیه ارشاد به یکی از مهمترین مراکز نشر اندیشه دینی در ایران تبدیل شد و شخصیتهایی همچون مرتضی مطهری، علی شریعتی، محمدتقی جعفری، محمدجواد باهنر، محمدتقی شریعتی، سیدعلی خامنهای، اکبر هاشمی رفسنجانی، عبدالکریم هاشمینژاد و جمعی دیگر از استادان حوزه و دانشگاه در آن به سخنرانی پرداختند. این مجموعه، با برگزاری جلسات علمی، انتشار کتاب و تشکیل کلاسهای آموزشی، سهم قابل توجهی در گسترش گفتمان دینی و انقلابی در سالهای پیش از انقلاب داشت.[۱۱]
با وجود این، اداره حسینیه ارشاد همواره خالی از اختلاف نبود. بخشی از این اختلافات به نحوه اداره مؤسسه و حدود اختیارات مدیران بازمیگشت و در برخی منابع، از اختلاف دیدگاه میان مرتضی مطهری و ناصر میناچی درباره شیوه مدیریت و سیاستگذاری فرهنگی حسینیه یاد شده است.[۱۲] هرچند این اختلافها در مقاطعی بر فعالیت مؤسسه سایه افکند، اما از نقش برجسته حسینیه ارشاد در فضای فرهنگی و فکری آن دوران نکاست.[۱۳] ساواک نیز به دلیل نفوذ روزافزون حسینیه ارشاد، فعالیتهای میناچی را به دقت زیر نظر داشت. در گزارشهای این سازمان، بارها دستور بررسی سوابق، انگیزهها و ارتباطات وی صادر شده است. با این حال، در برخی از همان گزارشها، انگیزه اصلی او از فعالیت در حسینیه ارشاد، بیش از آنکه سیاسی تلقی شود، برخاسته از علایق مذهبی و فرهنگی دانسته شده است.[۱۴]
سرانجام، در آبان ۱۳۵۱ش، حکومت پهلوی با تعطیل کردن حسینیه ارشاد، به فعالیت این مرکز پایان داد. تعطیلی حسینیه یکی از مهمترین رخدادهای فرهنگی سالهای پایانی حکومت پهلوی بود. به روایت میناچی، دو روز پس از آخرین سخنرانی علی شریعتی، حکم تعطیلی مؤسسه به او ابلاغ شد و اندکی بعد ساختمان حسینیه به محاصره نیروهای شهربانی درآمد. وی نیز پس از مراجعات مکرر به ساواک، برای چند روز بازداشت شد و مسئولان امنیتی علت تعطیلی را تبدیل شدن حسینیه به محلی برای فعالیت مخالفان حکومت عنوان کردند.[۱۵] پس از تعطیلی حسینیه، میناچی همچنان در داخل کشور به فعالیتهای سیاسی و فرهنگی خود ادامه داد. در آذر ۱۳۵۶، نام او در میان مؤسسان «جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر» دیده میشود؛[۱۶] تشکلی که به ابتکار مهندس مهدی بازرگان و جمعی از فعالان سیاسی با هدف دفاع از آزادیهای مدنی تشکیل شد و رویکردی اصلاحطلبانه و مسالمتآمیز داشت.[۱۷]
در ماههای اوج انقلاب، میناچی چند بار به همراه مهندس مهدی بازرگان و شماری دیگر از اعضای نهضت آزادی به پاریس رفت و با امامخمینی دیدار کرد. بر پایه خاطرات سیدصادق طباطبایی، وی در این دیدارها کوشید نگرانیهای خود و برخی همفکرانش را درباره گسترش دامنه درگیریها، تلفات انسانی، اعتصابهای سراسری و پیامدهای اقتصادی ادامه مبارزه با امامخمینی در میان بگذارد.[۱۸] با این حال، امامخمینی بر ادامه نهضت تا سقوط کامل حکومت پهلوی تأکید داشتند و پیشنهادهای مطرحشده برای کاهش فشار مبارزات را نپذیرفتند.[۱۹]
همزمان، برخی اسناد منتشرشده از سفارت آمریکا نشان میدهد که میناچی پس از بازگشت از پاریس، ارزیابی خود از دیدارها و فضای سیاسی حاکم بر نهضت را در گفتوگو با دیپلماتهای آمریکایی نیز مطرح کرده است؛ اسنادی که بعدها در مجموعه اسناد لانه جاسوسی انتشار یافت و در زمره منابع مربوط به شناخت مواضع سیاسی وی در ماههای منتهی به پیروزی انقلاب قرار گرفت.[۲۰]
از دیگر فعالیتهای میناچی در واپسین ماههای حکومت پهلوی، مشارکت در تدوین پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی بود. وی در کنار گروهی از حقوقدانان و فعالان سیاسی، در تهیه متن اولیه قانون اساسی نقش داشت. هرچند این پیشنویس در مجلس بررسی نهایی قانون اساسی دستخوش تغییرات گسترده شد و اصل ولایت فقیه نیز در همان مجلس به متن نهایی افزوده شد، مشارکت میناچی در تدوین پیشنویس اولیه، از جمله مهمترین فعالیتهای حقوقی و سیاسی او در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی به شمار میرود.[۲۱]
زندگی سیاسی و اجتماعی پس از پیروزی انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب اسلامی، ناصر میناچی به پیشنهاد مهندس مهدی بازرگان و با حکم امامخمینی، به عضویت دولت موقت درآمد و مسئولیت وزارت تبلیغات و جهانگردی را بر عهده گرفت. اندکی بعد، به ابتکار وی، عنوان این وزارتخانه به «وزارت ارشاد ملی» تغییر یافت؛ نامی که به گفته خود او، متأثر از سابقه و جایگاه فرهنگی حسینیه ارشاد انتخاب شده بود و آن را مناسبتر از عنوان پیشین وزارتخانه میدانست. این عنوان بعدها به «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» تغییر یافت و تا امروز باقی مانده است.[۲۲] از مهمترین اقدامات میناچی در دوران تصدی وزارت، تهیه پیشنویس قانون مطبوعات جمهوری اسلامی بود. وی بعدها در تشریح این دوره اظهار داشت که تنظیم این قانون با دقت فراوان و پس از بررسیهای کارشناسی انجام شد و متن تهیهشده در شورای انقلاب نیز مورد بحث قرار گرفت. به گفته او، تنها اصلاحات محدودی در شورای انقلاب بر آن اعمال شد.[۲۳]
پس از اشغال سفارت ایالات متحده آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و استعفای دولت موقت، میناچی نیز همچون دیگر اعضای کابینه از مسئولیت خود کنارهگیری کرد؛ هرچند به درخواست برخی مسئولان، برای مدتی کوتاه در دولت باقی ماند تا امور وزارتخانه سامان یابد.[۲۴] در همین مقطع، نام میناچی در جریان اتهامهایی که از سوی دانشجویان مسلمان پیرو خط امام درباره ارتباط برخی مسئولان دولت موقت با آمریکا مطرح میشد، مورد توجه قرار گرفت.[۲۵]
در پی انتشار این ادعاها، وی در ۱۷ بهمن ۱۳۵۸ در منزل خود بازداشت شد. میناچی سالها بعد، در شرح این واقعه، اظهار داشت که بازداشت او بدون ارائه مستندات کافی انجام شد و بیش از بیستوچهار ساعت ادامه نیافت. به روایت وی، با پیگیری و اعتراض برخی اعضای شورای انقلاب، از جمله آیتالله قدوسی، آزاد شد و پرونده خاتمه یافت.[۲۶] پس از آزادی، میناچی نسبت به اتهامهای مطرحشده اعتراض کرد و برخی اقدامات دانشجویان را خلاف موازین حقوقی دانست. وی پس از کنارهگیری از دولت، عملاً از فعالیتهای اجرایی و سیاسی فاصله گرفت.[۲۷]
پس از کنارهگیری از مسئولیتهای دولتی، فعالیتهای میناچی بیش از پیش بر اداره و حفظ حسینیه ارشاد متمرکز شد. او تلاش میکرد این مرکز را، با وجود تحولات سیاسی و فرهنگی پس از انقلاب، همچنان به عنوان نهادی فرهنگی و دینی حفظ کند و از تبدیل شدن آن به محلی برای رقابتهای سیاسی جلوگیری نماید. در همین راستا، توسعه کتابخانه حسینیه ارشاد، برگزاری نشستهای علمی، کلاسهای معارف اسلامی، ادبیات، عرفان و برنامههای مناسبتی مذهبی را در دستور کار قرار داد. بسیاری از این برنامهها طی بیش از سه دهه با مدیریت مستقیم وی استمرار یافت و حسینیه ارشاد همچنان یکی از مراکز فعال فرهنگی کشور باقی ماند.[۲۸]
ناصر میناچی سرانجام در پنجم بهمن ۱۳۹۲، پس از یک دوره بیماری قلبی، در هشتادودوسالگی درگذشت. وی وصیت کرده بود که در محوطه حسینیه ارشاد به خاک سپرده شود و حتی مقدمات قانونی این امر نیز فراهم شده بود، اما این وصیت عملی نشد و پیکر او پس از تشییع، در آرامستان علیبنجعفر شهر قم به خاک سپرده شد.[۲۹]
امامخمینی و ناصر میناچی
رابطه ناصر میناچی با امامخمینی را نمیتوان در قالب همراهی یا اختلاف صرف توصیف کرد؛ بلکه این رابطه، در دورههای گوناگون نهضت اسلامی و سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب، متناسب با شرایط سیاسی کشور، فراز و فرودهایی را تجربه کرد. با این همه، بررسی اسناد و خاطرات نشان میدهد که این ارتباط، تا پایان مسئولیت اجرایی میناچی، بر پایه احترام متقابل و اعتماد سیاسی استمرار داشت. البته میناچی با دیگر مبارزان و انقلابیون که برخی از آنان از شاگردان امامخمینی بودند، ارتباط داشت. بهویژه در چارچوب فعالیتهای حسینیه ارشاد.[۳۰]
در ماههای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، ارتباط ناصر میناچی با امامخمینی وارد مرحلهای تازه شد. وی همراه با مهندس مهدی بازرگان و شماری از فعالان نهضت آزادی چندین بار به نوفللوشاتو سفر کرد و در دیدارها و نشستهای مشورتی با امامخمینی حضور یافت. در این جلسات، میناچی و برخی دیگر از همراهان، نگرانیهایی درباره تداوم اعتصابات، افزایش تلفات انسانی و پیامدهای اقتصادی ادامه مبارزه مطرح کردند، اما امامخمینی با تأکید بر ضرورت استمرار نهضت تا سقوط کامل رژیم پهلوی، این ملاحظات را نپذیرفت و بر تداوم مسیر انقلاب تأکید ورزید[۳۱] با وجود این تفاوت دیدگاه، پس از پیروزی انقلاب، اعتماد امامخمینی به میناچی همچنان حفظ شد. به پیشنهاد مهندس مهدی بازرگان، وی به عضویت دولت موقت درآمد و با حکم امامخمینی، مسئولیت وزارت تبلیغات و جهانگردی را بر عهده گرفت.[۳۲]
در آستانه پیروزی انقلاب، میناچی در کنار برخی اعضای نهضت آزادی و جبهه ملی، در دیدارهای پاریس کوشید راهحلی برای انتقال قدرت و جلوگیری از تشدید بحران سیاسی ارائه کند. بر اساس برخی اسناد، این دیدگاه بر خروج شاه، تشکیل شورای انتقالی و برگزاری انتخابات آزاد استوار بود، اما امامخمینی با تأکید بر پایان نظام سلطنتی و استقرار جمهوری اسلامی، این پیشنهادها را نپذیرفت.[۳۳] همچنین برخی گزارشها از تلاش میناچی برای ایجاد تفاهم میان امامخمینی و آیتالله شریعتمداری در ماههای پایانی حکومت پهلوی حکایت دارد.[۳۴] پس از استعفای دولت موقت نیز، میناچی بنا به دستور امامخمینی تا بهمن ۱۳۵۸ در مسئولیت خود باقی ماند و علاوه بر اداره وزارت ارشاد، در ساماندهی برخی امور اجرایی و حقوقی کشور مشارکت داشت. وی همچنین تدوین پیشنویس قانون مطبوعات را از مهمترین اقدامات دوران مسئولیت خود دانسته است؛ قانونی که ضمن تأکید بر آزادی مطبوعات، برای اهانت به مقام رهبری نیز مجازات تعیین کرده بود [۳۵]
پانویس
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک ـ استاد شهید مرتضی مطهری به روایت اسناد ساواک، ص۹۷.
- ↑ یاران امام به روایت اسناد ساواک ـ استاد شهید مرتضی مطهری به روایت اسناد ساواک، ص۹۴.
- ↑ مالک اشتر دوران؛ آیتالله سیدمحمد طالقانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص۵۱۱.
- ↑ «گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پایگاههای انقلاب اسلامی؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، مقدمه، ص۷.
- ↑ میناچی، ناصر، تاریخچه حسینیه ارشاد، ص۱ـ۶۳.
- ↑ میناچی، تاریخچه حسینیه ارشاد؛ مجموعه مصاحبهها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی، تمام صفحات.
- ↑ مالک اشتر دوران؛ آیتالله سیدمحمد طالقانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص۵۱۱.
- ↑ «درگذشت ناصر میناچی؛ نخستین وزیر فرهنگ و ارشاد »، سایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ پایگاههای انقلاب اسلامی؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص۳۶۴.
- ↑ پایگاههای انقلاب اسلامی؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص۷ و ۵۱۱.
- ↑ میناچی، تاریخچه حسینیه ارشاد؛ مجموعه مصاحبهها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی، ص۳۷۷.
- ↑ سرگذشتهای ویژه از زندگی استاد شهید مطهری، ج۱، ص۶۵.
- ↑ پایگاههای انقلاب اسلامی؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص۳۶ و ۳۸.
- ↑ شریعتی، مسلمانی در ناکجاآباد، صص۴۶۱ـ۴۶۲.
- ↑ (مالک اشتر دوران، ج۳، ص۶۰۰؛ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، کتاب۱، ص۲۵۱.
- ↑ سلطانی، نهضت آزادی ایران، ص۱۴۶.
- ↑ طباطبایی، خاطرات سیاسی ـ اجتماعی دکتر صادق طباطبایی، ج۳، ص۱۲۲ و ۳۳۳.
- ↑ طباطبایی، خاطرات سیاسی ـ اجتماعی، ج۳، ص۳۳۳.
- ↑ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، اسناد لانه جاسوسی، ج۱، صص۳۵۳ـ۳۵۴؛ ج۳، ص۲۵۳.
- ↑ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، اسناد لانه جاسوسی، ج۲، ص۲۳۸.
- ↑ گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی، منتشرشده در تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ کتابخانه جدید حسینیه ارشاد تکمیل میشود، خبرگزاری کتاب ایران.
- ↑ «درگذشت ناصر میناچی؛ نخستین وزیر فرهنگ و ارشاد»، سایت تاریخ شفاهی ایران.
- ↑ «درگذشت ناصر میناچی؛ نخستین وزیر فرهنگ و ارشاد»، سایت تاریخ شفاهی ایران؛ «تکلیف محل دفن پیکر ناصر میناچی مشخص شد»، سایت تابناک.
- ↑ پایگاههای انقلاب اسلامی؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص۷ و ۵۱۱.
- ↑ (طباطبایی، خاطرات سیاسی ـ اجتماعی، ج۳، ص۵۱۱؛ ج۵، ص۳۳۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۶، ص۱۵۳؛ ج۵، ص۱۱۵.
- ↑ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، اسناد لانه جاسوسی، ج۳، صص۱۱۳، ۱۵۲؛ جبهه ملی به روایت اسناد ساواک، ص۱۱۱.
- ↑ جعفری، همگام با آزادی، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ («گفتوگوی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
منابع
- امامخمینی، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، کتاب ۱، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۶ش.
- حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران، وزارت اطلاعات، ۱۳۸۴ش.
- دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، اسناد لانه جاسوسی آمریکا، تهران، جهان کتاب، ۱۳۷۹ش.
- سرگذشتهای ویژه از زندگی استاد شهید مطهری، جلد۱، تهران، نشر ذکر، ۱۳۷۰ش.
- سلطانی، مجتبی، نهضت آزادی ایران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۸ش.
- شریعتی، علی، مسلمانی در ناکجاآباد؛ زندگینامه دکتر علی شریعتی، ترجمۀ کیومرث قرقلو، تهران، گام نو، ۱۳۸۱ش.
- طباطبایی، صادق، خاطرات سیاسی ـ اجتماعی دکتر صادق طباطبایی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی(س)، مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۷ش.
- مالک اشتر دوران؛ آیتالله سیدمحمود طالقانی به روایت اسناد ساواک، جلد سوم، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۸۲ش.
- میناچی، ناصر، تاریخچه حسینیه ارشاد؛ مجموعه مصاحبهها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی، تهران، حسینیۀ ارشاد، ۱۳۸۴ش.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک ـ استاد شهید مرتضی مطهری به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۸۲ش.
- «تکلیف محل دفن پیکر ناصر میناچی مشخص شد»، سایت تابناک؛
- «درگذشت ناصر میناچی؛ نخستین وزیر فرهنگ و ارشاد»، سایت تاریخ شفاهی ایران؛
- «کتابخانه جدید حسینیه ارشاد تکمیل میشود». خبرگزاری کتاب ایران
- «گفتوگویی منتشرنشده با ناصر میناچی»، تارنمای دائره المعارف بزرگ اسلامی؛
نویسنده: محمد رجائینژاد