نظام احسن
نظام احسن، به معنای نیکوترین نظم از میان نظمهای ممکن برای جهان خلقت میباشد. امامخمینی در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به نظام احسن پرداخته، حقیقت، جایگاه، اثبات و آثار مترتب بر آن را مورد بررسی قرار داده است.
اهمیت و جایگاه
نظام احسن در اصطلاح دینی و فلسفی به معنای نیکوترین نظم از میان نظمهای ممکن برای جهان خلقت میباشد.[۱] یکی از مباحث مهمی که جایگاه ویژهای در فلسفه و کلام دارد، بحث از نظام احسن میباشد. در برخی روایات نیز نظام خلقت را بهترین حالت معرفی کرده است. فلاسفه و متکلمان اسلامی درباره نظام احسن حقیقت، اثبات آن و ثمرات مترتب بر آن مطالب فراوانی در آثار خویش ارائه دادهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به نظام احسن پرداخته و حقیقت، جایگاه، اثبات و آثار مترتب بر آن را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.[۳]
بیان نظام احسن
در نگاه حکمای الهی نظام احسن، نیکوترین نظم از میان نظمهای ممکن برای جهان است؛ البته به معنای بینقص بودن آن نیست؛ زیرا از آن جهت که معلول یا مخلوق است، ذاتا از علت خود ناقصتر است. در هر نظام ممکنی نقص وجود خواهد داشت. خداوند بر اساس حکمت و عنایت خود، نظام هستی را ایجاد کرده که میان موجودات مادی و مجرد و میان دنیا و آخرت کمال نظام و هماهنگی است. و آنها دارای بیشترین خیر و کمال میباشند.[۴]
امامخمینی نیز نظام عالم را نظام متقین میداند که هر چیز در جای خود قرار گرفته است، ازاینرو، احسن از نظام طولی موجود در جهان تصور نمیشود. ایشان به کلام، عارف، متکلم و فیلسوف در این زمینه اشاره میکند و معتقد است هر یک از آنان به اندازه گستره علمشان به این نظام احسن توجه کرده است اما اعتقاد به اینکه تقدیر و نظام عالم بهترین نقشه و نظام است، تا به مرحله قلب و ایمان نرسد، ممکن است شخص به تقدیرات الهی اعتراض کند و در عمل نظام احسن را نپذیرد.
امامخمینی در بیان رابطه نظام احسن با شرور و آفات معتقد است، آفات و بلاها در دنیا، موجب امتحان بندگان و خروج از دام قوای شهوت و غضب میباشد و این تعارض و تزاحم، در عالم طبیعت بالعرض به خداوند نسبت داده میشود و با نظام احسن منافاتی ندارد؛ زیرا استناد همه خیرات و شرور مقتضای توحید افعالی و به اعتبار مقام الوهیت میباشد.[۵]
ادله اثبات نظام احسن
حکمای الهی و متکلمان اسلامی برای اثبات نظام احسن دلایلی را ذکر کرده اند؛ از جمله
برهان عنایت
خداوند در ذات خود علم کامل و تامی به چگونگی آفرینش دارد. به این علم الهی نسبت به مخلوقات، عنایت گفته میشود. وجود خارجی مخلوقات مطابق با علم عنایی خداوند است که به بهترین شکل به وجود آمده و بهتر از آن ممکن نیست.[۶] امامخمینی نیز در بیان برهان عنایت معتقد است مقتضای حکمت و عنایت خداوند در خلق طبایع اشیاء، حکمت و مصلحتی است که موجود است و برای استیفای آن جعل شدهاند، از آنجا که یکی از معانی عنایت علم فعلی به نظام احسن و دیگری احکام و اتقان در فعل است، بهگونهای که مصالح چندی بر او مترتب است. بنابراین، عنایت در نظام احسن از شعب قدرت و جلوههای حقتعالی است و این همان علم به اتقان و احکام و تقدیر نظام اکمل و اتم عالم است و استحکام و انتظام و توجه به نظام جاری هستی از افعال جمال کامل و جمیل مطلق است که دارای کمال احسن به نظام هستی است که تغییر و تبدیل در آن راه ندارد.[۷]
برهان امکان اشرف
طبق این برهان همه موجودات در نظام سلسله علی و معلولی از اشرف به اخس ایجاد شده و به وجود آمدهاند و به همین جهت نظام به وجود آمده کاملترین نظام ممکن است.[۸] بر اساس مفاد قاعده امکان اشرف، در تمام مراحل وجود لازم است ممکن اشرف بر ممکن اخس مقدم باشد، طبق این قاعده میتوان نتیجه گرفت که بهتر و احسن از نظام طولی موجود در جهان تصویر نمیشود؛ زیرا اگر تصویر میشد، بایستی پیش از این تحقیق مییافت. بنابراین، مجموع عالم طولی و ترتیب قرار گرفتن مراحل آفرینش جهان اعم از قوس نزول و صعود، دارای نظام احسن است و بهتر از آن ممکن نیست.[۹] امامخمینی نیز در بیان این برهان معتقد است بر اساس مفاد قاعده امکان اشرف میتوان نتیجه گرفت که بهتر و احسن از نظام طولی موجود در جهان تصور نمیشود.[۱۰]
آثار نظام احسن
امامخمینی یکی از آثار و ثمرات بحث از نظام احسن را اثبات نبوت عامه میداند، به این بیان که برای انسانها صحت، مرض، صلاح، فساد، سعادت و شقاوت است و راه پی بردن به آن و دقایق مصالح و مفاسد برای احدی جز ذات حقتعالی معلوم نیست. در نظام احسن و اتم الهی، ذات حق حکیم علی الاطلاق است و در تعلیم انسانها در هدایت، سعادت و طریق علاج نفوس اهمال نمیکند؛ زیرا اهمال در آن خللی عظیم در حکمت و نظام احسن لازم میآید. پس در این نظام اتم و احسن لازم است شریعتی فرستاده شود تا انسان هدایت شوند و واضح است که همه انسانها استعداد گرفتن وحی و الهام الهی را ندارند که بتوانند چنین مقصد بزرگی را تحمل کنند و حقتعالی آنها را مبعوث کند بلکه گروهی خاص برای هدایت عامه طبق حکمت الهی و نظام احسن به عنوان رُسُل فرستاده میشود. پس یکی از آثار نظام احسن اثبات نبوت عامه است.[۱۱]
پانویس
- ↑ روستایی، رهیافتی قرآنی به نظریه نظام احسن، ص۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۱۴۳؛ عبودیت خداشناسی، ص۲۸۸-۲۹۱.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۱۱۳؛ ج۶، ص۳۶۹؛ ج۷، ص۱۲۴؛ اسرار الایات، ص۷۹؛ تفسیر القرآن الکریم، ج۱، ص۱۳۰، ج۶، ص۵۳؛ شرح اصول کافی، ج۴، ص۲۶۶؛ جوادی، سرچشمه اندیشه، ج۳، ص۶۲۲؛ مردانی عرضه نظر بوعلی سینا درباره نظام احسن، ص۷۵-۸۶؛ ربانی گلپایگانی، القواعد الکلامیه، ص۱۵۳؛ نراقی، جامع الافکار، ج۲، ص۷؛ ابنسینا، النجاة، ص۵۵۴.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۱۲، ۲۰۰-۲۰۱؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۰۰ ج۲، ص۱۴۸؛ الطلب والاراده، ص۳۹-۴۱.
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۶، ص۴۳ و ۲۸۷؛ کرجی، شواهد قرآنی، ص۲۲۶-۲۲۷؛ عبودیت، خداشناسی، ص۲۸۸-۲۹۱.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۱۲-۱۱۳، ۲۳۸ و ۶۴۲؛ الطلب والاراده، ص۳۹-۴۰.
- ↑ ابنسینا، المبدأ و المعاد، ص۸۸، طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ج۳، ص۳۱۸؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۷، ص۵۷؛ ربانی گلپایگانی، القواعد الکلامیه، ص۱۵۳.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۰۰، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ نراقی، جامع الافکار، ج۲، ص۷-۸.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعاله، ج۶، ص۲۳۲ و ج۷، ص۲۴۴؛ دینانی، قواعد فلسفی، ج۱، ص۳۳؛ سبزواری، اسرار الحکم، ص۱۰۵، طالبی، براهین کامل بودن جهان موجود، ص۷۶-۷۹.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۲۵-۳۲۶ و ۴۱۷؛ شرح چهل حدیث، ۲۳۸-۲۴۰.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۲۰۰.
منابع
- ابنسینا، حسینبنالدلالة، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۹ش.
- ابنسینا، حسینبنعبدالله، المبد أو المعاد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- پور روستایی، جواد، رهیافتی قرآنی به نظریه نظام احسن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۲ش.
- دینانی، ابراهیمی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۸۰ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، القواعد الکلامیة، قم، مؤسسه الامام الصادق علیه السّلام، ۱۳۹۲ش.
- سبزواری، ملاهادی، اسرار الحکم، قم، مطبوعات دینی، ۱۳۸۳ش.
- طالبی، محمدجواد، براهین کامل بودن جهان موجود در حل مسئله شر از منظر ملاصدرا، مجله آئین حکمت، ۱۳۹۴ش.
- طوسی، خواجه نصیر، شرح الاشارات والتنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
- عبودیت، عبدالرسول خداشناسی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- کرجی، علی، شواهد قرآنی بر مضامین حکمت متعالیه، قم، مرکز پژوهش، ۱۳۹۴ش.
- مردانی، عرضه نظریه بوعلی سینا درباره نظام احسن بر آیات و روایات، دانشکده علوم حدیث، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، اسرار الآیات، تهران، نشر انجمن، حکمت، ۱۳۶۰ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، شرح اصول کافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۰ش.
- نراقی، محمدمهدی، جامع الافکار و ناقد الانظار، تهران، مؤسسه انتشارات حکمت، ۱۴۲۳ق.
نویسنده: باقر صاحبی