افعال انسان
افعال انسان؛ به معنای افعال و آثار کمالی است که به انسان نسبت داده می‌شود و به همان نسبت به خداوند متعال نیز نسبت داده می‌شود. امام‌خمینی با استناد به آیات الهی و با بهره‌گیری از روایات معصومین(ع) و با پی‌ریزی مبنای نظری و معرفتی صحیح و سلوک عرفانی و با توجه به حکمت صدرایی، معتقد است خداوند تنها فاعل مستقل در جهان است و هر فعلی که در جهان انجام می‌شود به اراده حق‌تعالی می‌باشد.
اهمیت و جایگاه افعال انسان
افعال انسان در اصطلاح کلامی و فلسفی به معنای افعال و آثار کمالی است که به انسان نسبت داده می‌شود و به همان نسبت به خداوند متعال نیز نسبت داده می‌شود.[۱] از جمله مسائل مورد توجه در کلام و فلسفه مسئله افعال انسان می‌باشد. درباره اینکه افعال انسان را خداوند پدید آورده یا خود انسان، میان اندیشمندان اسلامی اختلاف نظر می‌باشد. اهل حدیث و اشاعره به خلق افعال انسان از سوی خداوند قائل‌اند و انسان را موجودی مختار نمی‌دانند. متکلمان معتزلی معتقدند انسان خود فاعل افعال خود بوده و فعل اختیاری او فعل خداوند می‌باشد و در مقابل علمای امامیه هر دو را نادرست می‌دانند و معتقدند افعال انسان در طول فعل خداوند است، هم به خداوند منتسب است و هم به انسان.[۲]
امام‌خمینی نیز با استناد به به آیات الهی و با بهره گیری از روایات معصومین(ع) و با پی ریزی مبانی نظری و معرفتی صحیح و سلوک عرفانی به بحث از افعال، انسان، جایگاه و اقوال در آن پرداخته و با توجه به مبانی حکمت متعالیه معتقد است خداوند تنها فاعل مستقل در جهان است و هر فعلی که در جهان انجام می‌شود به اراده حق‌تعالی می‌باشد.[۳]
افعال انسان و توحید افعالی
اهل معرفت با استناد به آیه «و ما تشاءون إلا أن یشاء الله»[۴] مسلک صحیح در افعال انسان را جمع میان مشیت خدا و مشیت انسان می‌دانند، به این بیان که انسان استقلالی در اصل وجود و افعال خود ندارد و وجود انسان عین ربط به خدای متعال است، افعال او نیز رابط خواهند بود؛ ازاین‌رو، از اصل وجود گرفته تا افعالی که به انسان و سایر ممکنات منتسب می‌گردد، همگی متعلق به خدای متعال است. با این حال، اسناد افعال انسان به خدای متعال، نافی اسناد آن به خود انسان نیست. بنابراین، مشیت انسان که فاقد هرگونه استقلالی از خدای متعال است، بدون مشیت الهی تحققی ندارد و به نفس مشیت حق‌تعالی محقق می‌باشد. پس هرگونه مشیت و فعل انسان همراه و عین فعل الهی است، و فعل واحد در موطن وقوع خود هم به انسان منسوب می‌شود و هم به خدای متعال انتساب دارد.[۵]
امام‌خمینی نیز در تبیین صحیح افعال انسان و رابطه آن با توحید افعالی، میان مشیت خدا و مشیت انسان قائل به جمع می‌باشد و معتقد است از اصل وجود تا افعالی که به انسان منتسب می‌شود، همگی متعلق به خدای سبحان است.[۶] ایشان با استناد به آیه «و ما تشاءون الا أن یشآء الله» معتقد است میان تعلق علم، اراده و قضای الهی با افعال اختیاری انسان نه تنها منافاتی نیست، بلکه موجب تاکید اختیار انسان نیز می‌باشد. به باور ایشان، با توجه به اینکه خداوند مبدأ تمام افعال نظام امکانی است و در غیر از صادر اول، این مبدئیت به واسطه سایر علل طولی است، افعال امکانی در عین استناد به علل طولی، به خداوند نیز به عنوان علة العلل مستند هستند و از آنجا که علم و اراده و قضای الهی، عین ذات الهی است، بر اساس همین، نظام علّی و معلولی به افعال امکانی تعلّق می‌گیرند. لذا صفات الهی با وجود آنکه خود مبدأ فعلی برای تحقق افعال هستند و با واسطه علل طولی به افعال امکانی تعلق می‌گیرند، با این حال نافی انتساب افعال به علت مباشرشان نیستند؛ ازاین‌رو، همانطوری که افعال حقیقتاً به علم و اراده الهی منسوب می‌شوند، همینطور به ذات علل مباشر نیز منسوب هستند بلکه حتی سبب تاکید آن نیز می‌باشند؛ زیرا اوّلا اراده الهی به نظام اتمّ تعلق گرفته است و نظام اتم زمانی محقق می‌شود که افعال به صورت اختیاری از انسان صادر می‌شود، پس لازمه تعلق اراده الهی به نظام اتمّ، صدور افعال اختیاری از انسان است و اگر چنین نباشد، نظام اتمّ محقق نمی‌شود. ازاین‌رو، تعلق اراده الهی در کنار سایر دلایل اختیاری بودن فعل انسان، دلیل بر اختیار انسان است. ثانیاً علم عنایی منشأ هستی امکانی است. از آنجا که متعلق علم عنایی تحقق نظام احسن و اتم است، این علم سبب تحقق عالمی خواهد بود که افعال اختیاری بخشی از حقیقت آن است، پس سببیت چنین علمی برای هستی نه تنها مانع تحقق افعال اختیاری نیست بلکه به جهت آنکه افعال اختیاری بخشی از چنین علمی است، وجود افعال اختیاری در نظام هستی تضمین می‌گردد.[۷]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، مجموعه رسائل فلسفی، ص۲۷۴-۲۷۶؛ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۳۱۹-۳۲۰؛ الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۳۷۶.
- ↑ همدانی، شرح اصول الخمسه، ص۵۲۳؛ جرجانی شرح المواقف، ج۸، ص۱۴۵؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۴، ص۲۵۷؛ قاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید، ص۳؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۱۰۴؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ج۱، ص۷۹، ملاصدرا، مجموعه رسائل فلسفی، ص۲۷۴-۲۷۶.
- ↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۳۲۰؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۶۰، شرح دعای سحر، ص۹۴ و ۱۰۴؛ الطلب و الاداره، ص۳۶-۳۷؛ تنقیح الأصول، ج۱، ص۲۱۹؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۳۷-۴۳۸.
- ↑ سوره انسان: ۳۰.
- ↑ ملاصدرا، الشواهد الربوبیه، ص۵۸؛ المبدأ و المعاد، ص۵۶؛ رضایی، بررسی و نقد حقیقت آفرینش از دیدگاه ملاصدرا، ص۳۰۹-۳۱۰؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ امام‌خمینی، الطلب و الاراده، ص۳۶-۳۷.
- ↑ امام‌خمینی، جواهر الاصول،، ج۳، ص۹۵؛ الطلب و الاراده، ص۶۴-۶۵؛ تحریر اختیار، ج۲، ص۹۳۶-۹۳۷.
منابع
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۱ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی،۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، جواهر الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- تفتازانی، سعیدالدین، شرح المقاصد، تصحیح عبدالرحمان عمیره، قم، شریف رضی،۱۴۰۹ق.
- جرجانی، سیدشریف، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، قم، شریف رضی، ۱۳۲۵ش.
- خمینی، حسن، تحریر اختیار، تهران، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۹۸ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، نشر هاجر، ۱۳۹۳ش.
- رضایی، مرتضی، بررسی و نقد حقیقت آفرینش از دیدگاه ملاصدرا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی، ۱۳۹۶ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، مبدأ و المعاد، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه، ۱۳۵۴ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، مجموعه رسائل فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۷۵ش.
- همدانی، قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
نویسنده: باقر صاحبی