توسل
توسل به معنای واسطه قرار دادن امور خیر و افراد صالح برای تقرب به خداوند است. در نزد شیعیان، میتوان به اولیاء الهی و معصومین و صالحان برای رسیدن به خداوند و برآوردن حاجات متوسل شد. قرآن به انتخاب وسیله برای تقرب به خدا اشاره کرده و احادیث زیادی درباره توسل به معصومین(ع) نقل شده است. در فلسفه توسل گفته شده انسانها آلوده به گناهاند، شایسته است برای رسیدن به تکامل و ارتباط با خدا و درخواست حوائج خود، از طریق بندگان صالح و اولیای الهی که دارای مقام بلندی هستند، اقدام کنند و آنها را بین خود و خدا واسطه قرار دهند. همچنین در احادیثی، از تقوا، اطاعت از خدا، صدقه دادن و کارهای نیک، به عنوان وسیله برای تقرب الهی نام برده شده است.
امامخمینی به اهلبیت(ع) عشق و علاقه زیادی داشت و برای تقرب الهی و برآورده شدن دعاها خود به معصومین متوسل میشد. امام معتقد بود چون انسان به خداوند متوسل میشود و خود را در آن محضر شريف آبرومند نمىبيند، به اولياء الله يعنى پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، متوسل میگردد. در نظر امامخمینی اهلبیت(ع) واسطه هدایت و راهنمای بندگان هستند و مؤمنین باید با توسل به ائمه اطهار و استمداد از ارواح مقدس ايشان خود را از غرقشدن در منجلاب ماديات دنيا نجات دهند.
تعریف
توسل، واسطه قرار دادن امور خیر و افراد صالح مقرب درگاه الاهی برای برآورده شدن درخواست و اجابت دعا است.[۱] واژهٔ توسل واژهای قرآنی نیست، اما در متون تفسیری، برخی از آیات قرآنی به توسل بازگردانده شده است. برجستهترین نمونه، آیهٔ «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اتَّقوا اللّٰهَ وَ ابْتَغوا اِلَیهِ الْوَسیلَةَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید از خدا بپرهیزید و وسیلهای برای تقرب به او بجوئید»(سوره مائده، آیه ۳۵) است که به روشنی از مؤمنان میخواهد تا برای پذیرش درخواستها، پیجوی «وسیله» به سوی خداوند باشند. دربارهٔ چیستی این وسیله، در تفاسیر و احادیث به تفصیل سخن رفته است.[۲] از امام علی(ع)، نقل شده است که برترین وسیلهای که متوسلان با آن به خداوند تقرب میجویند، ایمان به خدای یگانه و پیامبر(ص) و جهاد در راه خدا و انجام دادن فرائض است. (نهجالبلاغه، خطبه ۱۰۹)[۳] در احادیث دیگر از توسل به اطاعت خدا، تقوا، استغفار، صلهٔ رحم، صدقهدادن در نهان، اعمال معروف و راستگویی نیز سخن رفته است. در منابع اهلسنت، توسل به اعمال صالح، به جهاد و نماز و بهطور کلی به علم و عبادت و مکارم شریعت آمده است.[۴] بر اساس مستندات قرآنی، میتوان توسل به دعای رسول اکرم (سوره نساء، آیه ۶۴)، توسل به دعای برادر مؤمن (سوره حشر، آیه ۱۰) و توسل به کارهای نیک (سوره بقره، آیه ۱۲۷–۱۲۸؛ سوره آلعمران، آیه ۱۶۹) را نام برد.[۵]
توسل به اولیای الاهی
در منابع امامیه، از توسل به اهلبیت(ع) بهطور مطلق و توسل به امامان بهطور خاص چون امام حسین(ع) و امام صادق(ع) اخبار بسیاری آمده است. نمونههایی از توسل به اهلبیت(ع) در احادیث اهل سنت(ع) نیز مکرر دیده میشود.[۶] به اعتقاد شیعیان، اهمیت توسل برخاسته از امر الهی در قرآن و نیز احادیث پرشماری از اهلبیت(ع) است. در دعاها و زیارات ائمه(ع) نیز مضامین توسل بسیار به چشم میخورد که جامعترین آنها دعای توسل است.[۷]
در اثبات توسل گفته شده است که توسل به اسباب و استمداد از اولیای الاهی با این فرض که اسباب مزبور، در فاعلیت از خود هیچگونه استقلالی ندارند و تنها خداوند فاعل مستقل است، به هیچ وجه مستلزم شرک نیست، زیرا در قرآن آیات متعددی وجود دارد که به موجب آنها انجام دادن کارهای بیرون از قدرت بشر یا غیرعادی به اولیا و انبیا نسبت داده شدهاست (سوره آلعمران، آیه ۴۹).[۸] همچنین در آیات بسیاری مطرح شده که پیامبر اکرم یا سایر انبیا برای گناهکاران طلب آمرزش کردهاند (سوره آلعمران، آیه ۱۵۹؛ سوره مریم، آیه ۴۷، سوره توبه، آیه ۱۱۴) یا مؤمنان برای یکدیگر دعا کردهاند (سوره حشر، آیه۱۰). بنابراین، هیچ مانعی نیست که خداوند در زمینه اجابت دعا و تقرب به او، مقام وساطت را به اولیا و مقربان درگاهش اعطا کند تا آنان واسطه جریان فیض الاهی به سوی بندگان باشند و این امر با توحید در عبادت، که پایه تعالیم پیامبران بهشمار میرود، ناسازگار نیست.[۹] در تفکر شیعی، مهمترین وسیله برای تقرب و نزدیکی و رسیدن به خواستهها و آرزوهای معنوی و مادی، اولیاءالله و انبیای الهی هستند.[۱۰] مطابق این اندیشه، انسانها دارای ضعف و قصور و آلوده به گناهاند، شایسته است برای رسیدن به تکامل و ارتباط با خدا و درخواست حوائج خود، از طریق بندگان صالح و اولیای الهی که دارای مقام بلندی هستند، اقدام کنند و آنها را بین خود و خدا واسطه قرار دهند تا زودتر به نتیجه برسند.[۱۱]
توسل به سبب جایگاه ویژهای که در فرهنگ شیعی دارد، آیینها و آداب خاصی در میان شیعیان پیدا کرده است. برخی از این آیینها فاقد مبنای رواییاند هرچند منع شرعی نیز ندارند؛ مانند سفرهانداختن به نام امامان مثل سفره امام سجاد(ع) و یا سفره حضرت ابوالفضل(ع). در این جلسات ضمن اطعام مؤمنان و خواندن قرآن و دعا و هدیه کردن ثواب آن به آن امام، به او توسل میجویند. برخی رفتارها و روشهای توسل در میان برخی شیعیان نیز دیده میشود که سـنت رسمی شیعی آن را تأیید نمیکند.[۱۲]
توسل امامخمینی به معصومین(ع)
توسل به اهلبیت(ع) و اولیاء دین از نکات برجسته سیره عملی و علمی امامخمینی شمرده میشود.[۱۳] از راههايى كه امامخمينى جهت رفع دنياطلبى بدان اشاره فرمودهاند توسل به ائمه و اولياء دين است؛ و اينكه وظيفه هر انسان مؤمن اين است كه هر صبح كه ابتداى اشتغالات دنيايى است، با توسل به ائمه اطهار و استمداد از ارواح مقدس ايشان خود را از غرقشدن در منجلاب ماديات دنيا نجات دهد.[۱۴] امام در این زمینه میفرماید چون انسان به حق تعالی متوسل میشود و خود را در آن محضر شريف آبرومند نمىبيند، به اولياء امر يعنى پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، متوسل میگردد.[۱۵] از این جهت حضرت امام، با اقتدا و توسل به مقامات معصومین، پیوند معرفتی و معنوی شگفتی با ایشان برقرار کرد.[۱۶]
یکی دیگر از جنبه های مهم سیره عملی حضرت امام، زیارت، توسل و عبادات ایشان بود؛ شاید در طول تاریخ هزار ساله نجف، تا حالا سابقه نداشته است که در بین مراجع، غیر از حضرت امام کسی آمده باشد که این قدر مقید به زیارت حرم و توسل به حضرت امیرالمومنین(ع) باشد. ایشان شب به حرم مشرف بودند.
به اعتقاد امامخمینی، پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) واسطه هدایت و راهنمای بندگان هستند و به برکت آنها امت مسلمان از ضلالت و جهل نجات پیدا میکنند و به وسیله آنان قصور و نقص بندگان بخشیده میشود و خداوند اطاعت و عبادت بندگان را قبول میفرماید.[۱۷] امامخمینی، مقام توسل و شفاعت از اهلبیت(ع) را برای دریافت فیض و سیر در قوس صعود و رسیدن به قرب حق تعالی را الزامی میداند و ارتباط با ائمه معصومین را مایه رستگاری قلمداد میکنند. ایشان مانند سایر وجوه معنوی، در توسل به ذات مقدس معصومین نیز، زبانزد خاص و عام بودند.[۱۸] در خاطرات نزدیکان امام آمده است که ایشان هنگام حضور در نجف، مقید بود هر شب در حرم امام علی(ع) حضور پیدا کنند و به آن حضرت متوسل شوند.[۱۹]
محبت اهلبیت(ع) در سیره معنوی امامخمینی
از نگاه امامخمینی، حب به اهلبیت(ع) راه را بر خطاها میبندد و گناهان را محو و صفات خوب را جذب مینماید. این محبت باید خالصانه و تابع دستورات معصومین باشد وگرنه لطف معصومین در روز محشر نصیب محبتهای ناخالص و بییقین نخواهد شد.[۲۰] ایشان ولایت اهلبیت(ع) و محبت به ایشان را به «امانت حق» تعبیر میکند.[۲۱] امامخمینی عشق و علاقه وافری به اهلبیت(ع) داشتند.[۲۲] احترام به مجلس عزای امام حسین(ع) و با احترام و تجلیل از ائمه یاد کردن، برپایی مجالس روضهخوانی و جشن در ایام ولادت ائمه، زیارت قبور ائمه معصوم، مداومت بر خواندن زیارت عاشورا، دعای عهد، جامعه کبیره و… نشان از حب و مودت امام به ائمه معصومین دانسته شده است.[۲۳]
پانویس
- ↑ سبحانی، «توسل»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ پاکتچی، و دیگران، «توسل»، ج۱۶، ذیل مدخل.
- ↑ سبحانی، «توسل»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ پاکتچی، و دیگران، «توسل»، ج۱۶، ذیل مدخل.
- ↑ سبحانی، «توسل»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ پاکتچی، و دیگران، «توسل»، ج۱۶، ذیل مدخل.
- ↑ عباس رضوی، «توسل از دیدگاه آیات و روایات»، ص۶۹.
- ↑ سبحانی، «توسل»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ سبحانی، «توسل»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ نقوی، «دیدگاه علمای شیعه، سنی و وهابی دربارهٔ توسل به ائمه (ع) و اولیاء الهی (ع) و اشکالات وارده بر آن»، ص۱۷.
- ↑ حیدری آذر، «توسل در سیره اهلبیت علیهم السلام»، ص۳۵.
- ↑ عباس رضوی، «توسل از دیدگاه آیات و روایات»، ص۸۰.
- ↑ «خاطرات حبیبالله عسگر اولادی»، پرتال امامخمینی.
- ↑ جهانیپور، شرح و تحلیل عرفانی تفسیر سوره حمد امامخمینی، ج۱، ص۷۹.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاه، ص۳۷۹.
- ↑ هوجان علیآبادی، «دلباخته مکتب اهلبیت(ع)»، پرتال امامخمینی.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلوه، ص۳۷۹–۳۸۰.
- ↑ بختیاری نصرآبادی، پژوهشی در تدوین فلسفه تربیتی امامخمینی، ص۲۱۵–۲۱۳.
- ↑ خاطرات سالهای نجـف، ج۲، ص۹۵.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۷۶.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۴۸۰.
- ↑ وجدانی، سرگذشتهایی ویژه از زندگی امامخمینی، ج۱ ص۱۲۲–۱۲۰؛ نگارش، و باقی نصرآبادی، حدیث پایداری، ص۷۵–۷۴.
- ↑ ستوده، پابه پای آفتاب، ج۴، ص۱۷۳؛ رودسری، پرتویی از خورشید، ص۶۹–۶۳.
منابع
- امامخمینی، سید روحالله، آداب الصلوه، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اوّل ۱۳۷۰ش.
- امامخمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- بختیاری نصرآبادی، حسنعلی، پژوهشی در تدوین فلسفه تربیتی امامخمینی، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- پاکتچی، احمد، مسعود تاره - مهبانو علیزاده - علی معموری، «توسل»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- جهانیپور، یاسر، شرح و تحلیل عرفانی تفسیر سوره حمد امامخمینی، تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امامخمينی (ره). مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۹۷ش.
- حیدری آذر، مجید، «توسل در سیره اهلبیت علیهم السلام»، سراج منیر، شماره۹، بهار ۱۳۹۲ش.
- «خاطرات حبیبالله عسگر اولادی»، پرتال امامخمینی، بازدید: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خاطرات سالهای نجـف، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- رودسری، حسین، پرتویی از خورشید، تهران، مؤسسه تنظیم ونشرآثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- سبحانی، جعفر، «توسل»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
- عباس رضوی، سید میثم، «توسل از دیدگاه آیات و روایات»، دوفصلنامه دانشپژوهی تأمل، شماره چهارم/ پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- نقوی، سید مهدی، «دیدگاه علمای شیعه، سنی و وهابی دربارهٔ توسل به ائمه (ع) و اولیاء الهی (ع) و اشکالات وارده بر آن»، نسیم کوثر، شماره۱۲، بهار ۱۴۰۳ش.
- نگارش، حمید، باقی نصرآبادی، علی، حدیث پایداری، تهران، لوح محفوظ، ۱۳۷۹ش.
- وجدانی، مصطفی، سرگذشتهایی ویژه از زندگی امامخمینی، تهران، پیام آزادی، چاپ شانزدهم، ۱۳۷۸ش.
- هوجان علیآبادی، فاطمه، «دلباخته مکتب اهلبیت(ع)»، پرتال امامخمینی، انتشار: ۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ش، بازدید: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.