درس خارج
درس خارج بالاترین و آخرین درس سطوح حوزوی است که طلاب در آن به درجه اجتهاد میرسند. هدف از درس خارج، تعلیم روش استنباط فقهی از منابع است.
زمان آغاز تدریس امامخمینی در مقطع خارج، پس از ورود آیتالله بروجردی به قم در سال ۱۳۲۳ش است که به تقاضای برخی از فضلا ازجمله مرتضی مطهری و حسینعلی منتظری تدریس خارج را آغاز کرده است. ایشان تا ۱۳۴۳ش سه دوره خارج اصول فقه و ابوابی از فقه را تدریس کردند.
روش امامخمینی در درس خارج این بوده که ابتدا در حل مسائل، دلایل مسئله را بررسی میکرد و به فهم ادله میپرداخت؛ سپس اقوال علما و فقها را تجزیه و تحلیل میکرد. امام در این روش هم به دقت، مناقشه و تفکر اهمیت میداد و هم به تتبع اقوال و اسانید توجه داشت.
تعریف و جایگاه
آخرین مقطع تحصیلات درس حوزوی، درسی موسوم به درس خارج است که مقصود از آن، درس خارج از متن است و متن مشخصی ندارد و استاد از خارج از متن آراء و ادله بزرگان را مطرح میکند.[۱] هدف از مقطع خارج، تعلیم و تعلّم روش استنباط به طلاب است. هدف این است که مبتدی نحوه استنباط را خوب بیاموزد و بتواند خوب به اتکاء خود به استدلال و استنباط بپردازد. طلاب پس از درس خارج، باید قادر بر استنباط احکام فقهی و استنباط قواعد اصولی باشند.[۲] در واقع هدف نهایی از حضور در درس خـارج، رسيدن به مقام اجتهاد و قوه استنباط است.[۳]
درس خارج، تلاش و تکاپویی آموزشی پژوهشی است که ماهیت آن را مراجعه استنباطی به منابع تشکیل میدهد و این تلاش و تکاپو و مراجعه استنباطی، همراه است با آموزش شیوه استنباط. هدف از این تلاش آموزشی پژوهشی، دستیابی به ملکه اجتهاد است.[۴]
درس خارج، برترین و بالاترین مرحله از درسهای حوزوی در زمینه فقه و اصول به شمار میرود. این برتر بودن به آن دلیل است که اجتهاد، جایگاهی بسیار بالا در اسلام بهویژه تشیع و آن هم در عصر غیبت دارد.[۵] جایگاه درس خارج به این دلیل که ایجاد اجتهاد میکند، و ایجاد اجتهاد، بالاترین تحولی است که در حوزه رخ میدهد، اهمیت فوقالعادهای در حوزه علمیه دارد.[۶]
اقسام تدریس به لحاظ شیوه و شکل تدریس
- الف) سبک سامرا «شاگردمحوری»: در این روش، ابتدا استاد مسئله اصولی یا فرع فقهی را مطرح، و همه مطالب و رئوس آن را بررسی میکند. پس از بررسی موضوع توسط استاد، اصل بحث، به صورت شاگردمحوری و مباحثه میان شاگردان و استاد آغاز میشود. میرزای شیرازی، بارزترین مجری این روش بوده است.[۷]
- ب) سبک استادمحوری: این روش، شیوه متأخرین حوزه نجف و قم است و شاید امروزه متداولترین روش تدریس در حوزه علمیه قم همین شیوه باشد. در این سبک، استاد مهمترین نقش را دارد. استاد فرع فقهی یا اصولی را مطرح، سپس اقوال و دلایل آن را بررسی می کند و در پایان با جمعبندی ادله، نظر خود را میگوید. در این روش، شاگردان جز در موارد اندکی که به اشکال در کلاس میپردازند، نقش فعالی در کلاس ندارند و صرفاً مستمع و نگارنده بحث هستند.[۸]
- ج) سبک دو مرحلهای: ابتدا استاد در این روش، طبق شیوه استاد محوری درس می گوید و سپس در مرحله دوم، شاگرد، فعال است و امکان سؤال و اشکال برای او فراهم می شود. این روش را بزرگانی چون مقدس اردبیلی، آخوند خراسانی و سید محمدباقر درچهای، به کار می گرفتند و امروزه در حوزه قم هم اجرا می شود.[۹]
نقد
برخی در انتقاد از درس خارجهای مرسوم گفتهاند در این دروس، شیوه استنباط آموزش داده نمیشود و فقط آرا و اقوال فقیهان گفته میشود و محصل شیوه استنباط را نمیآموزد و نتیجه این میشود که گاهی یک نفر ۲۰ تا ۳۰ سال در درس خارج شرکت میکند اما به اجتهاد نمیرسد و هیچ کار تحقیقی و اجتهادی در فقه انجام نداده است.[۱۰]
همچنین گفته شده نیازی نیست در درس خارج همه بابها خوانده شود و باید طلاب پنج شش سال شیوه استنباط را بیاموزند و اجتهاد حاصل شود و بعد از آن فرد بتواند به تحقیق بپردازد؛ اما چون در حوزهها، نگاه به بابهای فقهی، نگاه دوره سطح است، این پندار به وجود آمده که تمام بابهای فقه در درس خارج باید خوانده شوند.[۱۱]
درس خارج امام
امامخمینی در سالهای ۱۳۲۳ –۱۳۴۳ش سه دوره خارج اصول فقه و ابوابی از فقه را تدریس کرده است.[۱۲] دوره اول، تنها مباحث أمارات و اصول عملیه تا اجتهاد و تقلید، دوره دوم از آغاز تا پایان مسائل علم اصول و دوره سوم از آغاز تا مباحث اشتغال از اصول عملیه. با آغاز مبارزات، حبس، حصر و تبعید امامخمینی، این فرایند ناتمام ماند.[۱۳]
زمان آغاز تدریس ایشان در مقطع خارج، پس از ورود آیتالله بروجردی به قم در سال ۱۳۲۳ش است که به تقاضای برخی از فضلا ازجمله مرتضی مطهری و حسینعلی منتظری تدریس خارج را آغاز کرده است.[۱۴] ایشان پس از آزادی از زندان، در خانه قم، محله یخچال قاضی، برای مدتی مسائل مستحدثه فقه را درس میداده است.[۱۵]
شیوه تدریس
شیوه امامخمینی در درس خارج این بود که ابتدا در حل مسائل، دلایل مسئله را بررسی میکرد و به فهم ادله میپرداخت. سپس اقوال علما و فقها را تجزیه و تحلیل میکرد.[۱۶] ایشان به تحقیق و تتبع ابتدایی توجه ویژهای داشت. از این رو، اعتقاد داشت اول باید ادله را فهمید و بعد به نظرات دیگران پرداخت. عدم تقلید و تکرار، آزاداندیشی، شهامت در تحقیق مستقل و ژرفاندیشی، از ویژگیهای این روش است. امام در این روش هم به دقت، مناقشه و تفکر اهمیت میداد و هم به تتبع اقوال و اسانید توجه داشت. در ابتدا بیان نظریات دیگران باعث میشود که محقق تحت تأثیر آن نظریات و آزادی فکر و نظر او واقع شود.[۱۷]
ادوار تدریس
دوره نخست درس خارح اصول حضرت امام از ۱۳۲۳ تا ۱۳۳۰، شامل مباحث أمارات و اصول عملیه، دوره دوم از ۱۳۳۰–۱۳۳۷ مشتمل بر کل مباحث اصول، دوره سوم از ۱۳۳۷–۱۳۴۲ از اول اصول تا مبحث حدیث رفع از مباحث اصول عملیه[۱۸] را شامل میشود که این دوره با آغاز مبارزات و زندانی و تبعیدشدن ایشان ناتمام ماند.[۱۹] دهه ۱۳۳۰ اوج تدریس امامخمینی در مقطع خارج فقه و اصول بوده است. ایشان در سالهای ۱۳۲۴–۱۳۴۳ش خارج اصول تدریس کرده است که با محوریت کفایة الاصول آغاز شده و هر دوره از درس حدود شش تا هفت سال بوده است.[۲۰]
امامخمینی در سالهای ۱۳۲۴–۱۳۴۲ خارج فقه نیز تدریس کرده است. نخستین درس خارج فقه ایشان، مبحث خیارات از کتاب مکاسب محرمه شیخمرتضی انصاری بوده که به پایان نرسیده است.[۲۱] درس خارج دوم در خانه ایشان با حضور چهار-پنج نفر برپا بوده که خارج زکات را درس میگفته و حدود دو ماه ادامه داشته است.[۲۲] ایشان از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۷ مبحث طهارت را درس گفته است. پس از آن مباحث مکاسب محرمه و بیع را تدریس کرده است.[۲۳] تعداد شاگردان درس ایشان در این برهه از تاریخ، پرتعداد گزارش شده است.[۲۴]
پس از تبعید امامخمینی به نجف، درس فقه ایشان در آنجا از اول ربیعالاول ۱۳۸۵ق/ ۱۳۴۴ش آغاز شد و ایشان در مدت چهارده سال تبعید، دوازده سال مکاسب محرمه و مباحث بیع و خیارات را تدریس کرد.[۲۵] ایشان پس از پایانیافتن بیع، در دو سال آخر تبعید در عراق یعنی سال ۱۳۵۵–۱۳۵۷، بحثهای مربوط به خلل در نماز (ببینید: الخلل فی الصلاة) را تدریس میکرد.[۲۶]
تقریرات درس خارج امام
با توجه به حضور پرشمار طلبههای مستعد در درسهای امامخمینی تقریرهای پرشماری از درسهای اصول فقه و فقه به قلم شاگردان نوشته شده است. برخی از تقریرات دروس خارج اصول فقه امامخمینی که تاکنون (۱۳۹۹) منتشر شدهاند عبارتند از: تهذیب الاصول تقریر جعفر سبحانی؛[۲۷] تنقیح الاصول تقریر حسین تقوی اشتهاردی؛[۲۸] معتمد الاصول تقریر محمد فاضل لنکرانی [۲۹] و محاضرات فی الاصول تقریر حسینعلی منتظری.[۳۰] برخی دیگر همچنان به صورت خطی باقی مانده که شماری از آنها عبارتاند از: تقریرات حسین مظاهری؛ یوسف صانعی، محمدعلی گرامی و محمدرضا توسلی.
برخی از تقریرات خارج فقه امامخمینی که تاکنون (۱۳۹۹) منتشر شدهاند عبارتند از: کتاب الطهاره تقریر محمد فاضل لنکرانی؛[۳۱] البیع تقریر سیدحسن طاهری خرمآبادی[۳۲] و البیع تقریر قدیری. برخی دیگر همچنان به صورت خطی باقی مانده که شماری از آنها عبارتاند از: تقریر مکاسب محرمه و بیع، نوشته محمدحسین تقوی اشتهاردی؛ تقریر مکاسب محرمه و بیع، نوشته محمد مؤمن قمی و تقریر مباحث طهارت، مکاسب محرمه و بیع نوشته محمدرضا توسلی.
شاگردان درس خارج امام
درس خارج امامخمینی از دروس شلوغ حوزه قم به شمار میرفت و روحانیون و طلاب زیادی در آن حضور پیدا میکردند. بسیاری از مجتهدان و مراجع پس از امام، از شاگردان او هستند. از افراد شاخص درس خارج امام میتوان به این نامها اشاره کرد: مرتضی مطهری، حسینعلی منتظری، سیدمحمد بهشتی، جعفر سبحانی، یوسف صانعی، محمدعلی گرامی، محمد فاضل لنکرانی، حسین نوری همدانی.
پانویس
- ↑ علمالهدی، «هدف از درس خارج»، درس گفتار.
- ↑ علمءالهدی، «هدف از درس خارج»، درس گفتار.
- ↑ رضایی تهرانی، «بایستهها و کاستیهای حضور در درس خارج»، ص۹۳۲.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ «نگاهی تاریخی، آسیبشناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مؤسسه تنظیم، مقدمه جواهر الاصول، ۱/۶
- ↑ تقوی، «تقریرات اصولی و فقهی»، ج۳، ص۴۶۳؛ مرادی، محمد، «تدریس امامخمینی»، دانشنامه امامخمینی، ج۳، ص۲۹۷.
- ↑ ←امامخمینی، صحیفه، ۱۹/۴۲۷
- ↑ مرتضوی، مصاحبه، ۵/۱۹۹
- ↑ «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سبحانی، مقدمه لمحات الاصول، ۳۱–۳۳
- ↑ سبحانی، سلسله موی دوست، ۱۲۸
- ↑ سبحانی، پابهپای آفتاب، ۴/۲۰۰؛ سبحانی، مقدمه لمحات الاصول، ۳۲
- ↑ صابری همدانی، خاطرات، ۴۹–۵۰
- ↑ منتظری، خاطرات، ۱/۱۹۳–۱۹۴
- ↑ مؤسسه تنظیم، مقدمه الخلل، ۹؛ سبحانی، پابهپای آفتاب، ۴/۲۰۰
- ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱/۳۸
- ↑ موسوی بجنوردی، مصاحبه، ۴/۲۰۵
- ↑ مؤسسه تنظیم، مقدمه الخلل، ۹
- ↑ امامخمینی، تهذیب الاصول، ۳/۵۳۸ و ۷۴۸ و ۴۸۷.
- ↑ مؤسسه تنظیم، آرشیو، ۴/۳۱۴ و ۴۵۷ و ۶۵۲ و ۷۱۷
- ↑ مؤسسه تنظیم، آرشیو، ۲/۵۲۹ و ۵۱۹.
- ↑ مؤسسه تنظیم، آرشیو، ۵۰۳.
- ↑ امامخمینی، کتاب الطهاره، مقدمه، ص۱.
- ↑ امامخمینی، البیع، ۱/۱۲
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، تهذیب الاصول، تقریر جعفر سبحانی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب الطهاره، تقریر محمد فاضل لنکرانی، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب البیع، تقریر سیدحسن طاهری خرمآبادی، قم، مؤسسه تنظیم …، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
- تقوی، محمدکاظم، «تقریرات اصولی و فقهی»، دانشنامه امام خمینی، بیتا.
- رضایی تهرانی، علی، «بایستهها و کاستیهای حضور در درس خارج»، کرانه های اجتهاد - گفتارهایی در موضوعات و مسائل فقهی و اصولی کرانه های اجتهاد - گفتارهایی در موضوعات و مسائل فقهی و اصولی، بیتا.
- سبحانی، جعفر، مصاحبه، چاپشده در پابهپای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- سبحانی، جعفر، خاطرات، چاپشده در سلسله موی دوست، خاطرات دوران تدریس امامخمینی، تدوین مجتبی فراهانی، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- سبحانی، جعفر، مقدمه کتاب لمحات الاصول، تقریر امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
- «سبکهای مختلف درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، انتشار: ۲۵ شهریور ۱۳۹۹ش، بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- صابری همدانی، احمد، خاطرات آیتالله صابری همدانی، تدوین سیدمصطفی سیدصادقی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- علمالهدی، سید محمدصادق، «هدف از درس خارج»، درس گفتار، بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- مبلغی، احمد، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات (رسانه فکری تحلیلی حوزه و روحانیت)، انتشار: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۲ش، بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- مرتضوی لنگرودی، سیدمحمدحسن، مصاحبه، چاپشده در پابهپای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- مرادی، محمد، «تدریس امامخمینی»، دانشنامه امامخمینی، بیتا.
- منتظری، حسینعلی، خاطرات آیتالله منتظری، قم، بینا، ۱۳۷۹ش.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمد، مصاحبه، چاپشده در پابهپای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، سیر مبارزات امامخمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب جواهر الاصول، تألیف امامخمینی، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب الخلل فی الصلوة، تألیف امامخمینی، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، آرشیو، نمایندگی واحد قم.
- «نگاهی تاریخی، آسیبشناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، انتشار: ۲۵ شهریور ۱۳۹۹ش، بازدید: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.