سلوک باطنی
سلوک باطنی، به معنای پیمودن طریق مخصوص و لایههای درونی است که در آن سالک بر افعال و اخلاق باطنی خود مواظبت میکند. امامخمینی در آثار خویش به بحث از سلوک باطنی، هویت و فتوحات باطنی پرداخته و جایگاه، مراتب و آثار آن را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.
اهمیت و جایگاه
سلوک باطنی در اصطلاح عرفانی به معنای پیمودن راه طریق مخصوص و لایههای درونی است که در آن سالک بر افعال و اخلاق باطنی خود مواظبت میکند. [۱]
یکی از مباحث مهم سلوکی، سلوک باطنی است که در عرفان عملی جایگاه ویژهای داشته و اهل معرفت در آثار خویش به حقیقت، مراتب و آثار آن پرداختهاند. [۲] امامخمینی نیز در آثار عرفانی خویش به بحث از حرکت باطنی، سلوک باطنی و فتوحات باطنی پرداخته و جایگاه مراتب و آثار آن را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. [۳]
تقریر سلوک باطنی
به اعتقاد برخی اهل معرفت، سلوک باطنی حرکت باطنی نفس است از مبدأ عالم حس و ماده به سوی مقصد نهایی توحید. سلوک باطنی یک حرکت جوهری در ذات سالک است که او را تزکیه و در مقام رشد به جایی میرساند که با حقتعالی ملاقات کند. عارفان از بستر چنین حرکتی که سالک را به باطن سیر میدهد، گاهی به طریقت نیز یاد میکنند. بنابراین، نقطه آغاز سلوک برای سالک پذیرش این سیر باطنی است. سالک به مدد شریعت، حرکت باطنی را آغاز و گام به گام به مقصد و مقصود نزدیکتر میشود. [۴] امامخمینی نیز بر این اعتقاد است که سلوک الی الله یک حرکت و سلوک باطنی است که حقیقت آن سفر به سوی خداوند و خروج از حجب ظلمانی و انانیت است. این حرکت در درون انسان رخ میدهد و حرکت قلبی باطنی میباشد. ایشان انگیزه سلوک باطنی از مبدا تا مقصد را چیزی جز عشق و محبت نمیداند و معتقد است، سلوک باطنی سالک تنها با نیروی عشق و محبت میتواند منازل و مقامات سلوکی را طی کنند و در این سیر و سفر باطنی، ریاضت و مجاهدت را باید تحمل کرد تا به مقام قرب الهی و کمال مطلق رسید. امامخمینی در موارد پر شماری در ذیل آیات الهی نظیر «ان هذا صراطی مستقیماً فاتبعوه ولا تتبعوا السُبُل» [۵]، «یهدی الی الحق والی طریق مستقیم» (احقاف: ۳۰)، و «یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام» [۶]، به تثبیت حرکت باطنی و سلوک عرفانی پرداخته است و تلاش دارد بین سُبل حق و سلامت با صراط مستقیم سلوکی واسطه تنگاتنگی به وجود آورد و بر این باور است که انسان باید از آیات الهی، سبل سلامت و معدن نور و طریق مستقیم طریقت را طلب کند و با تفکر در آیات الهی مراتب سلوکی باطنی را طی و به طریق مستقیم انسانیت نایل آید. [۷]
فتوحات باطنی سلوک
اهل معرفت با توجه به متون دینی، برای سلوک باطنی سالک فتوحاتی قائلاند که هر یک از این فتوحات دارای احکام خاص خود میباشد. اولین فتح، فتح قریب است که همان ترقی سالک از مقام نفس و رسیدن به مقام قلب است، فتح دوم، فتح مبین است که ورود به نشئه روح میباشد و فتح مطلق که همان تجلی ذات و استغراق در عین جمع احدی است. [۸] امامخمینی نیز در باب سلوک باطنی برای اهل سلوک، فتوحات باطنی قائل است و با استناد به آیات الهی، به بیان مراتب و درجات فتوحات باطنی پرداخته است. ایشان با بیان اینکه فتح سلو کی عبارت از گشایش ابواب معارف و علوم و مکاشفات از جانب حقتعالی است، براین باور است، هنگامی که سالک با ریاضت و جهاد از مرحله نفس عبور کرد، فتح باب قلب به روی او گشوده میشود و معارف در قلب او ظهور میکند. این نوع فتح باطنی فتح قریب است. لکن امامخمینی فتح مبین را از تصرفات الهی میداند که سبب گشوده شدن ابواب ولایت و تجلیات الهی میگردد و بقایای بشری برطرف میشود. امامخمینی آخرین فتح باطنی را فتح مطلق میداند که همان تجلیات ذات احدی است که در این حالت، سلوک باطنی سالک به انتهی میرسد البته این فتح مختص صاحب ولایت مطلقه است و دیگر اولیای الهی به تبع، به آن میرسند. [۹]
پانویس
- ↑ (نسفی، زبدة الحقایق، ص۱۰۳؛ کاشانی لطایف الاعلام، ص۳۳۰).
- ↑ (رازی، مرصاد العباد، ص۱۶۲؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۷۲؛ نسفی، زبدة الحقایق، ص۱۰۳؛ کاشانی، لطایف الاعلام، ص۳۳۰؛ تأویلات، ج۲، ص۲۶۸-۲۶۹؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۱۳-۱۸).
- ↑ (امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۴۱؛ آداب الصلاة، ص۲۷۸؛ مصباح الهدایه، ص۸۷؛ سرّالصلاة، ص۶۰).
- ↑ (رازی، مرصاد العباد، ص۱۶۲؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۷۲).
- ↑ (اعراف: ۱۵۳)
- ↑ (مائده: ۱۶)
- ↑ (امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۰۲-۲۰۵؛ شرح چهل حدیث، ص۵۸۹-۵۹۰؛ مصباح الهدایة فی ۸۷؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۶۰-۶۱؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۲۵-۴۲۶).
- ↑ (کاشانی، تأویلات، ج۲، ص۲۶۸-۲۲۹؛ فناری، مصباح الانس، ص۹؛ فرغانی، مشارق الدراری، ص۴۸؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۱۳-۱۸).
- ↑ (امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ۲۱۶، سرّالصلاة، ص۶۰؛ شرح چهل حدیث، ص۳۴۲، آداب الصلاة، ص۵۶).
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- رازی، عبدالله، مرصاد العاد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۴۰۱ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- فرغانی، سعیدالدّین، مشارق الدراری، مقدمه و تصحیح سیدجلالالدّین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۹ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- کاشانی، عبدالرزاق، لطایف الاعلام، تهران میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- نسفی، عزیزالدین، زبدة الحقایق طهوری، تهران، ۱۳۸۱ش.
- یزدانپناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
نویسنده: باقر صاحبی