عصیان آدم
عصیان آدم به معنای سرپیچی و نافرمانی آدم از خداوند می‌باشد. این عصیان و نافرمانی آدم در ادیان آسمانی مورد توجه بوده است. امام‌خمینی نیز در آثار خویش به عصیان و خطای آدم توجه داشته و با بیان اینکه خطیئه بر دو قسم نزولی و صعودی معنا دارد، به مباحثی چون عصیان آدم، چگونگی آن، هبوط و توبه آدم پرداخته است.
اهمیت و جایگاه عصیان آدم
عصیان آدم در اصطلاح تفسیری به معنای سرپیچی و نافرمانی آدم از خداوند می‌باشند.[۱] خطا و عصیان حضرت آدم یکی از آموزه‌های بنیادین در ادیان آسمانی است. در متون مقدس اسلامی به ویژه قرآن کریم ذیل برخی آیات الهی نظیر:«فأکلا منها فبدت لهما سواتهما و طفقا یخصفان علیهما من ورق الجنة و عصی آدم ربّه فغوی»،[۲] به نافرمانی، گناه و هبوط آدم به عالم ماده و دنیا اشاره شده است.[۳] مفسران اسلامی با رویکرد و روش‌های تفسیری متفاوت خود، جریان خطا و عصیان آدم را تفسیر و تاویل کرده و در صدد توجیه عصیان و نافرمانی آدم برآمده‌اند و در این زمینه به مباحثی چون عصیان آدم، چگونگی آن، هبوط آدم و توبه او پرداخته‌اند.[۴]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش به عصیان و خطای آدم توجه داشته و با بیان اینکه خطیئه بردو قسم نزولی و صعودی می‌باشد، به مباحثی چون حقیقت عصیان، چگونگی آن، هبوط و توبه آدم پرداخته است.[۵]
چیستی عصیان آدم
مفسران اسلامی درباره چیستی و ماهیت عصیان و گناه حضرت آدم آراء مختلفی ارائه داده‌اند، برخی آن را ترک اولی می‌دانند، یعنی او از خوردن میوه به صورت غیرالزامی نهی شده، و آدم با ترک آن، از ثواب بیشتری محروم شد و برخی دیگر معتقدند که نهی خداوند برای آگاه کردن آدم به آثار طبیعی عمل بوده است.[۶]
امام‌خمینی برای بیان چیستی و ماهیت عصیان آدم، ابتدا به واژه عصیان و خطیئه در دو قوس نزول و صعود می پردازد و معتقد است، عصیان در قوس نزول به معنای توجه به غیر حق‌تعالی، نظیر توجه به اسماء و کثرت اسمایی و توجه به عالم عقل، مثال و عالم ماده می‌باشد و در قوس صعود به معنای دوری از حق‌تعالی است؛ مثل حبّ و میل و انس به دنیا و اشتغالات دنیایی. به باور ایشان عصیان و خطیئه آدم از نوع خطئیه در قوس نزول است و با سایر گناهان در قوس صعودی فرق دارد. بنابر نظر ایشان، خطای آدم این بود که نظر به کثرت اسمائی و لوازم اسمایی کرد و به مجازات این نظر، از مقام جمعی به موطن تفرقه گرفتار و از حق‌تعالی محجوب شد.[۷] بنابر نظر امام‌خمینی، قضایایی که قرآن کریم در حکایت آدم و عصیان و خطیئه او آورده و حقایقی که درباره آدم گفته، از رموز قرآنی است که باید سعی کرد تا آیه: «عصی آدم ربه فغوی»،[۸] را فهمید.
امام‌خمینی با استناد به روایاتی و با رویکرد تأویلی درباره عصیان و خطیئه آدم و نزول و هبوط او به عالم طبیعت معتقد است، حضرت آدم(ع) در بهشت لقاءالله، غرق اسما و صفات خداوند و مجذوب اسما و جمال و جلال الهی بود و هیچ توجهی به عالم طبیعت نداشت، با اینکه طینت و خاک وجودی او از عالم طبیعت بود، اگر با آن حال جذبه باقی مانده بود، از آدمیت و غرض اصلی خلقت ساقط می‌شد و به کمالات لایق در قوس صعود نایل نمی‌آمد و در گستره رحمت این عالم طبیعت قرار نمی‌گرفت. بنابراین اراده ازلی حق‌تعالی بر این قرار گرفت که آدم(ع) در چنبره طبیعت و خاستگاه عالم طبیعت قرار گیرد تا به این وسیله ابواب خیرات و برکات و رحمت براو گشوده شود؛ ازاین‌رو عصیان آدم و نزول او به عالم طبیعت برای خالص کردن نور فطرت و به فعلیت رساندن استعدادش بود.[۹]
اخراج آدم از بهشت
براساس آیات الهی، خداوند به آدم(ع) و حوا(ع) از خوردن میوه درخت ممنوعه نهی کرد، امّا شیطان آدم را وسوسه و فریب داد و آدم از آن میوه ممنوعه خورد و عصیان و خطا کرد، به دنبال این نافرمانی آدم از بهشت اخراج شد.[۱۰] امام‌خمینی با استناد به برخی آیات الهی، معتقد است نهایت استفاده آدم و حوا از این درخت ممنوعه، چشیدن بود و گویی ذوقی و طعمی بیش نبود؛ ولی برای آنها پیامدها و آثار بزرگی به دنبال داشت که از جمله آن، اخراج و هبوط از بهشت بود. به اعتقاد ایشان این عصیان و خطئیة سبب هبوط و نزول آدم به عالم مادون شد، ایشان شجره ممنوعه را که آدم و حوا از آن چشیدند به تأویل برده و براساس آن معتقد است، این خروج از محو به صحو براساس اراده ازلی حق‌تعالی بوده است، که از محل اعلا و ارفع بهشت به ارض سفلای طبیعت برای سلوک اختیاری آدم به سوی حق‌تعالی و رسیدن به معراج قرب و فنای الهی می‌باشد.[۱۱]
پانویس
- ↑ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ج۳، ص۴۵۲؛ جیلی، الانسان الکامل فی معرفة الأواخر و الاوائل، ص۱۹۵.
- ↑ طه: ۱۲۱.
- ↑ ملایوسفی، گناه نخستین از دیدگاه اسلام و مسیحیت، ص۱۰۱-۱۰۲؛ طباطبائی، المیزان، ج۲، ص۲۰۰.
- ↑ شریف مرتضی، تنزیه الأنبیاء، ص۹؛ فخر رازی، عصمة الانبیاء، ص۳۶؛ تفسیر الکبیر، ج۳، ص۴۵۲؛ جیلی، الانسان الکامل فی معرفة الأواخر الأوائل، ص۱۹۵؛ اسپرهم، عصیان آدم در تفاسیر عامه و تفاسیر عرفانی، ص۸؛ اشرفی، مقایسه قصص در قرآن و عهدین، ص۲۰۵؛ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص۲۱۱.
- ↑ امام‌خمینی، سرّ الصلاة، ص۴۶-۴۷؛ آداب الصلاة، ص۷۱-۷۲؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۸۳؛ ج۳، ص۱۱۹؛ صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۵۵؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۱۹۵؛ ملاصدرا، تفسیر القران الکریم، ج۳، ص۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱، ص۱۸۷-۱۸۸؛ طباطبائی، المیزان، ج۱، ص۱۳۰؛ فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ج۱، ص۲۶۳-۲۶۴.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۸۳-۸۴؛ ج۳، ص۱۱۹-۱۲۰.
- ↑ طه: ۱۲۱.
- ↑ امام‌خمینی، سرّ الصلاة، ص۴۶-۴۷؛ آداب الصلاة، ص۷۱-۷۲؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۱۱.
- ↑ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ج۳، ص۴۵۲؛ ابن‌عربی، الأسفار عن نتایج الاسفار، ص۳۶۴؛ الفتوحات المکیه، ج۱، ص۲۳۲؛ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۳، ص۱۱۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ امام‌خمینی، ج۱۸؛ ص۴۵۵؛ سرّ الصلاة، ص۴۶-۴۷؛ آداب الصلاة، ص۱۰۲؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۹۸.
منابع
- ابن‌عربی، محیی الدین، الاسفار عن نتایج الاسفار، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
- ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- اسپرهم، داوود، عصیان آدم در تفاسیر عامه و تفاسیر عرفانی تا قرن هفتم، مجله الدراسات الأدبیه، ۱۳۹۷ش.
- اشرفی، عباس، مقایسه قصص در قرآن و عهدین، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی ۱۳۹۶ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۷۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
- جیلی، عبدالکریم، الانسان کامل فی معرفة الاواخر و الاوائل، مکتبة زهران، مصر، بی‌تا.
- شریف مرتضی، علی‌بن‌حسین، تنزیه الانبیاء، قم، نشر الشریف الرضی، بی‌تا.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالعلوم، ۱۳۷۹ق.
- فخر رازی، محمدبن‌عمر، عصمة الانبیاء، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۹ق.
- فخر رازی، محمدبن‌عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فضل‌الله، سیدمحمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۹ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
- ملایوسفی، مجید، گناه نخستین از دیدگاه اسلام و مسیحیت، مجله ادیان و عرفان، ۱۳۹۰ش.
نویسنده: باقر صاحبی