مشاهده
مشاهده به معنایی شهود ذات با برداشته شدن همه حجابها و موانع است. امامخمینی در آثار خویش به بحث مشاهده، رابطه آن با برهان اقسام مشاهده و درجات آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه مشاهده
مشاهده در اصطلاح عرفانی به معنای شهود ذات خداوند با برداشته شدن همه حجابها میباشد.[۱] در سنت عرفان اسلامی شهود و مشاهده مهمترین راه برای شناخت و دریافت حقایق هستی شمرده شده است. اهل معرفت در بحث هستیشناسی و معرفتی در آثار خویش به تفصیل به بحث مشاهده، حقیقت، جایگاه، درجات و اقسام آن پرداختهاند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث مشاهده، رابطه آن با برهان، اقسام و درجات مشاهده پرداخته است.[۳]
چیستی مشاهده
اهل معرفت تصریح دارند که شهود و مشاهده قلبی مهمترین وسیله نیل به حقایق اشیاء است که در پرتو سیر و سلوک و ریاضت برای سالک تحقق مییابد. در مقام مشاهده سالک حقتعالی را در پس پرده اسماء الهی شهود میکند و حجابهای اسماء و صفات تا آنجا که برای او ممکن باشد برطرف میشود؛ ازاینرو، مقام مشاهده جایگاه ولایت خداوند و شهود ذات حقتعالی است.[۴] امامخمینی نیز در بیان چیستی و ماهیت مشاهده، معتقد است شناخت شهودی، شناخت خودِ واقعیت هستی و حقایق هستی میباشد به این معنا که انسان با گذر از عوالم امکانی و تاریک عالم طبیعت و دنیا و رسیدن به مقام فنا به مقام شهود و مشاهده میرسد.
امامخمینی مشاهده را نور الهی و تجلی رحمانی میداند که به واسطه تجلیات اسمایی و صفاتی، در سرّ سالک ظهور میکند و قلب او را به نور شهودی منور مینماید. به باور امامخمینی درباره رؤیت شهود حق و مشاهده آن بر این باور است که پس از آنکه تجلی الهی جبل انیت سالک را مندک و متلاشی کرد و اندکاک صورت گرفت، در این حالت سالک به مقام مشاهده رسیده و خورشید وحدت بر او نمایان میشود.[۵]
اقسام مشاهده
امامخمینی هسو با اهل معرفت برای مشاهده اقسامی را بر میشمارد از جمله:
- مشاهده غیبی: این نوع مشاهده با انسلاخ از طبیعت و قطع علاقه از آن حاصل میگردد. مشاهده غیبی نه با عقل ادراک میشود و نه با برهان و نه این نوع مشاهده با چشم و قلب انسان عادی امکانپذیر است بلکه مشاهده غیبی مخصوص قلبی میباشد که قلب عالم است؛ ازاینرو، امامخمینی مشاهده غیبی را مخصوص انبیای برگزیده میداند که در مقام وحدت مراتب عالم غیب و عالم کثرات را حفظ میکنند و نه عالم غیب آنها را از عالم طبیعت باز میدارد و نه عالم طبیعت آنها را از مشاهده غیبی باز میدارد.[۶]
- مشاهده قلبی: این نوع مشاهده به این معناست که انسان از حب ریاست و جاه و جلال، ذاتاً و قلباً اعراض کند و به اموری مادی به وجه غیراستقلالی نگاه کند. هر انسانی میتواند این نوع مشاهده را داشته باشد ولی با سه شرط: نخست؛ تقوا که رسیدن به آن نتیجهاش ترک غیرحق است؛ دوّم؛ یقین که رسیدن به آن، نتیجهاش مشاهده حضور محبوب است و سوم؛ به ایمانی معرفت پیدا کند که متصرف حقیقی در مملکت وجود و عوالم غیب و شهود جز حقتعالی ندارد و تصرف دیگر موجودات را ظلی بداند؛ یعنی عارف در مشاهده قلبی خود به معرفتی دست یابد که با جلوه وجود حقیقی در خود، وجود مؤثر و فاعل حقیقی در عالم را مشاهده کند.[۷]
پانویس
- ↑ کاشانی شرح منازل السائرین، ص۷۰۸؛ اصطلاحات صوفیه، ص۳۲۳؛ لطایف الاعلام، ص۵۳۱-۵۳۲.
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۰۷؛ طوسی، اللمع فی التصوف، ص۱۰۰، قشیری، رساله العشریة، ص۸۲؛ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۴، ص۱۸۴؛ کاشانی، شرح المنازل السائرین، ص۷۰۸-۷۱۰؛ لطائف الاعلام، ص۵۲۱-۵۲۲؛ نحاری، جایگاه اعمال سالکانه در دریافت معرفت عرفانی، ص۱۰۲-۱۰۴.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ص۳۱۹-۳۵۱؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۳۷؛ آداب الصلاة، ص۷۸؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۰۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۰۹؛ مصباح الهدایه، ص۶۶.
- ↑ کاشانی، اصطلاحات الصوفیه، ص۳۲۳-۳۲۷؛ لطایف الاعلام، ص۵۳۱-۵۳۲؛ شرح منازل السائرین، ص۷۰۸-۷۱۰.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۱۲، ۷۸ و ۳۲۲؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۰۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۱۰۹؛ مصباح الهدایه، ص۶۶؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۸۰ و ۴۹۰.
- ↑ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۳۴۹-۳۵۱؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۳۷؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۹۰.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۵۰؛ آداب الصلاة، ص۶۵ و ۸۶؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۹۱.
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- طوسی، سراج، اللمع فی التصوف، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۴۰۲ش.
- قشیری، عبدالکریم، رساله القشریة، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۴۰۲ش.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیه، تصحیح مجید هادیزاده، انتشارات حکمت، تهران،۱۳۸۱ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، تحقیق بیدارفر، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۸۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، لطائف الاعلام فی اشارات اهل الالهام، تصحیح مجید هادیزاده، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش.
- نجاری، الیاس، جایگاه اعمال سالکانه در دریافت عرفانی از منظر امامخمینی، پژوهشهای عرفانی، ۱۳۹۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی