عباسعلی اسلامی

عباسعلی اسلامی

اطلاعات فردی
نام کامل	عباسعلی قرائتی سبزواری
تاریخ تولد	۱۲۷۵ش
زادگاه	سبزوار
تاریخ وفات	۲۰ فروردین ۱۳۶۴ش
محل دفن	حرم حضرت معصومه(س)، قم
شهر وفات	تهران
اطلاعات علمی
استادان	میرزا مهدی اصفهانی؛ آقا حسین قمی؛ میرزا احمد کفایی؛ سیدابوالحسن اصفهانی؛ آقابزرگ تهرانی
محل تحصیل	حوزه علمیه مشهد؛ حوزه علمیه نجف
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی	مبارزه با حکومت پهلوی؛ حمایت از فدائیان اسلام و سیدابوالقاسم کاشانی؛ همراهی با نهضت امام‌خمینی
اجتماعی	فعالیت‌های تبلیغی و فرهنگی؛ تأسیس جامعه تعلیمات اسلامی؛ مشارکت در تأسیس مدارس، مساجد، حسینیه‌ها و کتابخانه‌ها

شیخ عباسعلی قرائتی سبزواری (۱۲۷۵ تا ۱۳۶۴ش) مشهور به شیخ عباسعلی اسلامی، روحانی شیعه، خطیبی مبارز در دوره پهلوی بود. در کارهای فرهنگی ـ مذهبیِ دهه‌های ۲۰ و ۳۰ بسیار فعال و مؤسس جامعه تعلیمات اسلامی است که از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۵۶ نزدیک به ۱۸۳ مدرسه بنیان نهاد. اسلامی مورد احترام و اطمینان امام‌خمینی بود و در سخنرانی معروف کاپیتولاسیون (۴آبان ۱۳۴۳) از ایشان نام برده و نسبت به بی‌احترامی رژیم پهلوی به وی، اعتراض کرد.

زندگی شخصی و علمی

حاج شیخ عباسعلی قرائتی سبزواری، مشهور به عباسعلی اسلامی، در سال ۱۲۷۵ش در شهر سبزوار متولد شد. پدرش اصالت قشقایی داشت و مادرش بختیاری بود.

اسلامی، قرآن، دروس ابتدایی و مقداری از مقدمات علوم دینی را در سبزوار آموخت و سپس برای دانش‌اندوزی راهی حوزه علمیه مشهد شد. تا ۳۰ سالگی آنجا ماند و از استادانی چون حاج میرزا مهدی اصفهانی، حاج‌آقا حسین قمی و حاج میرزا احمد کفایی، بهره‌های فراوان برد. او در سال ۱۳۰۵ش از مشهد به عراق رفت. نخست در شهر نجف ساکن شد. کمی بعد به دلیل عارضه چشمی و دستور پزشکان به کربلا رفت و پس از مدتی به دلیل تشدید بیماری، به شهر سامرا که هوای نسبتاً مطلوب‌تری داشت، مهاجرت کرد. او از درس عالمان نجف همچون سیدابوالحسن اصفهانی، از مراجع تقلید شیعه و آقابزرگ تهرانی، نویسنده کتاب الذریعه، استفاده کرد.

عباسعلی اسلامی در سال ۱۳۱۰ش به ایران بازگشت و با همۀ محدودیت‌های دینی دوران رضاشاه، به مدت سه سال در شهرهای سبزوار، مشهد و بیرجند به تبلیغ پرداخت. سال ۱۳۱۳ش به هندوستان رفت. و پس از هفت سال به ایران بازگشت که مصادف با برکناری پهلوی اول و گشایش فضای سیاسی و فرهنگی کشور بود. برای همین اسلامی توانست فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای را آغاز کند.

کنشگری‌های فرهنگی ـ دینی

اسلامی هنگامی‌که به تهران آمد و حکومت رضاخان هم در شهریور ۱۳۲۰ش ساقط شد، فعالیت‌های گسترده‌ای را در بخش‌های فرهنگی، دینی و اجتماعی آغاز کرد. او نخست «جمعیت پیروان قرآن» را بنا گذاشت و در منزل خود، هفته‌ای دو شب، کلاس‌هایی را دایر کرد. نام این گروه در آینده به جامعه تعلیمات اسلامی تغییر کرد. جامعه تعلیمات اسلامی از سال ۱۳۲۲ش. جهاد مدرسه‌سازی خود را آغاز کرد و تا سال ۱۳۵۶ش توانست ۱۸۳ مدرسه بنا کند. در آن مدارس علاوه بر دروس جدید و رسمی، آموزه‌های مذهبی شیعه نیز تعلیم داده می‌شد. این مجموعه در تهران و بسیاری از شهرهای دیگر شعبه پسرانه و دخترانه، در تمام سطوح آموزشی داشت. عباسعلی اسلامی افزون بر اینها، در بنای بیش از ۸۰ مسجد، حسینیه، مدارس دینی، دارالاَیتام و ده‌ها کتابخانه بزرگ در شهرهای گوناگون و همچنین انتشار مجله ماهانه با عنوان «مجله جامعه تعلیمات اسلامی» نقش اشته است.

کنشگری‌های سیاسی

شیخ عباسعلی در چارچوب «جمعیت پیروان قرآن» به کار امر به معروف و نهی از منکر نیز توجه داشت. در سخنرانی‌ها با سخن‌وری خود به تبلیغ علیه مظاهر بی‌دینی و فساد می‌پرداخت. وی از رهبر و اعضای فدائیان اسلام نیز برای سخنرانی دعوت می‌کرد. از آن میان سخنرانی سیدمجتبی نواب صفوی در جلسات جمعیت بارز بود. وی افزون بر پشتیبانی از فدائیان اسلام و رفتارهای آنان، از سیدابوالقاسم کاشانی نیز حمایت می‌کرد. در منزل وی سخنرانی کرده و دولت و حکومت را نقد می‌نمود. حتی در راستای دفاع از کاشانی به مجلس شورای ملی رفت و با خطابۀ خود فضایی به نفع کاشانی و علیه هژیر ایجاد نمود. برای همین پس از ترور هژیر، اسلامی را به جهت موضع‌گیری‌های تند و آشکارش علیه هژیر دستگیر و روانه زندان کردند. پس از مدتی از آزادی از زندان، دوباره در سخنرانی‌های خود به‌ویژه در پایان دهۀ سی شمسی، شاه را مورد انتقاد قرار می‌داد. به دنبال تیراندازی به شاه در دانشگاه تهران در پانزده بهمن سال ۱۳۲۷ش، اقدامات گسترده‌ای همانند اعلام حکومت نظامی، تیراندازی‌های شبانه، دستگیری و تبعید افراد مظنون و... انجام گرفت. اسلامی نیز تحت تعقیب قرار گرفته، دستگیر و مدتی بازداشت شد. برخی وعاظ هنگامی‌که برای سرسلامتی به دیدار شاه رفتند، میانجی شدند که اسلامی آزاد شود. شاه با این تعبیر که «سه کیلو وزن پرونده عباسعلی اسلامی است که روی منبر به من ناسزا گفته» پاسخ منفی داد. در یکی از گزارش‌های ساواک آمده در مدارس وابسته به تعلیمات اسلامی اصولاً تبلیغات و تعلیماتی به نفع شاهنشاه و برنامه‌های سیاسی کشور انجام نمی‌گیرد. بلکه دانش‌آموزان را متعصب مذهبی به یار می‌آورند. این مؤسسات مذهبی روزی دردسر برای کشور به وجود خواهند آورد.»

شیخ عباسعلی بارها به‌عنوان نمایندۀ کاشانی به شهرها و جاهای مختلف سفر کرد و از وی پشتیبانی و تبلیغ کرد و هیچ‌گونه توجهی به تذکرات ساواک نکرد. بارها با سرزنش رضاشاه در مورد واقعه کشف حجاب و تغییر لباس، زمامداران کشور را نوکران امریکا و انگلیس تشبیه کرد. دهه ۱۳۳۰ شمسی برای شیخ عباسعلی دورۀ سخنرانی‌های آتشین در مساجد تهران، علیه وضعیت آشفته فرهنگی و دینی کشور بود. وی به مناسبت‌های گوناگون با سخنرانی در مساجد همراه با انتقاد و حمله‌های شدید علیه سیاست‌های دولت، به سیاست‌های رژیم پهلوی می‌تاخت. شخص محمدرضا پهلوی را کانون حملات و انتقادهای تند و تیز خود ساخت. تیمور بختیار که در آن زمان ریاست ساواک را بر عهده داشت، دستور دستگیری و تبعید شیخ عباسعلی اسلامی به زاهدان را صادر کرد. ساواک طی چند دهه، گزارش‌های بسیاری از عباسعلی اسلامی نوشته و پرونده‌سازی کرده که این نشان از حساسیت ساواک بوده است.

هم‌گامی با امام‌خمینی

شیخ عباسعلی اسلامی طی سال‌های دهه چهل که همزمان با نهضت امام‌خمینی بود، همچون گذشته فعال بود و فعالیت‌هایش همگام با مراجع و امام‌خمینی رنگ و بوی مبارزاتی گرفت. وی به همراه برخی وعاظ دست به تلاش منظم و سازمان‌یافته‌ای زد تا با سخنرانی‌های پیاپی، پیام نهضت امام‌خمینی را زنده نگه دارند. از گزارش‌های ساواک چنین برمی‌آید که همۀ کارها و سخنان وی تحت نظر بوده است. مسافرت‌ها، روضه‌خوانی‌ها، سخنرانی‌ها و وضعیت مدارس جامعه تعلیمات اسلامی در این دوره توسط عوامل ساواک پیگیری می‌شده است.

با تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در سال ۱۳۴۱ ش و درج خبر آن در روزنامه‌های تهران، عباسعلی اسلامی همراه و همگام با دیگر مراجع در مخالفت با این لایحه اقدام کرد. وی با سخنرانی‌های آتشین، با تبیین موضوع، مخالفت مراجع و علما با این لایحه را اعلام داشت. همچنین یکی از افراد اصلی در تدوین و پخش اعلامیه جامعه اهل منبر تهران درباره تصویب نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی ایشان بود. برای همین در بهمن سال ۱۳۴۱ش پس از سخنرانی در ماه رمضان در مسجد قائمیه بندر انزلی بازداشت شد. با صدور قرار وجه الکفاله به مبلغ پنجاه‌هزار ریال، پس از نزدیک به یک ماه آزاد شد و پس از آزادی در روز عید فطر همان سال به دیدار امام‌خمینی شتافت و هنگام سخنرانی مشهور او، در کنار ایشان حضور داشت. امام‌خمینی در این سخنرانی، ابتدا نمایش رفراندوم شاه را مورد انتقاد قرارداد. سپس به دستگیری و زندانی کردن علما، به‌ویژه عباسعلی اسلامی اعتراض کرد و گفت: «آقای اسلامی نگذاشتند در تهران منبر برود، دیدند که ایشان در بندر پهلوی [ انزلی] منبر رفتند و حقیقت را در آنجا بیان داشتند. اگر در بندر پهلوی از ادامه سخنان ایشان جلوگیری کردند، شک نداشته باشند که ایشان سخنان خود را در جای دیگر دنبال خواهد کرد و هر جا که فرصت پیدا کنند، مطالب را به گوش مردم خواهد رساند...».

همچنین پس از یورش نیروهای نظامی و امنیتی رژیم شاه به مدرسه فیضیه در دوم فروردین سال ۱۳۴۲ش، شیخ عباسعلی اسلامی با ارسال تلگراف به امام‌خمینی، ضمن محکوم کردن این اقدام به همدردی با ایشان پرداخت. امام‌خمینی نیز در پاسخ نوشت: «جناب آقای اسلامی خطیب محترم، از اظهار همدردی در این فاجعه عظیمه که به اسلام و مسلمین وارد شد متشکرم. دولت با اعمال خلاف انسانی، روی چنگیز را سفید کرد.» چنان که در قیام پانزده خرداد ۴۲ نیز شیخ عباسعلی ازجمله وعاظی بود که سخنرانی‌های اعتراضی پرشوری کرد و همگام با سایر علما و روحانیون نقش‌آفرین بود. گزارش این سخنرانی‌ها پیوسته توسط مأموران، به ساواک ارسال می‌شد و به همین دلیل در یک اقدام هماهنگ در مورخه ۱۵ / ۳ / ۴۲ شیخ عباسعلی اسلامی و جمعی دیگر از علما به اتهام اقدام بر ضد امنیت داخلی مملکت دستگیر و روانه زندان شهربانی گردیدند. اما پس از آزادی، با همۀ خطرات و تهدیدها در اولین فرصت، اوایل مرداد ماه ۴۲، به دیدار امام‌خمینی رفت. و با این‌که نباید از تهران خارج می‌شد، برای سخنرانی به اهواز و مشهد رفت. ساواک مشهد وی را احضار و دستور مراجعت هر چه سریع‌تر وی به تهران را ابلاغ نمود. وی مرداد سال ۱۳۴۳ش. نیز دوباره برای سخنرانی به مشهد رفت به افشاگری پرداخت. و باز هم بازداشت و به زندان مشهد برده شد و پس از سه ماه آزاد و راهی تهران شد. در همین دورۀ زندان، فرزند ایشان به امام‌خمینی نامه‌ای نوشت و امام‌خمینی نیز در پاسخ از وی و خانواده اسلامی دلجویی کرده و نوشت:

«اینجانب از این وضعیت که برای مسلمین پیش آمده است و برای خصوص جناب آقای اسلامی، خطیب محترم بسیار متأثرم.... متأثر نباشید. این گرفتاری‌ها بزودی ان‌شاءاللَّه رفع می‌شود و بزرگواری و نیک‌نامی برای آقای اسلامی باقی می‌ماند.»

امام‌خمینی در سخنرانی ۱۳ آبان سال ۱۳۴۳ش که بر علیه کاپیتولاسیون سخن گفت، از عباسعلی اسلامی نیز نام می‌برد و گفت: «باید مصونیت برای آشپزهای امریکایی، برای‎ ‏مکانیک‌های امریکایی،... برای خانواده‌هایشان مصونیت باشد، لکن... آقای اسلامی را با دستبند ببرند این طرف و آن طرف» امام‌خمینی در سخنرانی‌های دیگری نیز از آقای اسلامی نام برده است. چنان که احترام شیخ عباسعلی اسلامی نزد امام‌خمینی موجب می‌شد به افراد معرفی شده از سوی ایشان، اجازه وجوهات بدهد.

با آغاز دهه پنجاه، عباسعلی اسلامی چون نمی‌توانست بنا به دستور ساواک به منبر برود؛ فقط در جلسات روضه خوانی منزل خود که سابقه‌ای طولانی داشت منبر می‌رفت. از خرداد ماه سال ۱۳۵۰ تا چند سال پس از آن، جلسات هفتگی وعاظ شمیرانات در منزل وی تشکیل می‌شد. در گزارش‌های ساواک طی سال‌های پایانی عمر رژیم پهلوی، از وی به‌عنوان یکی از طرفداران آیت‌الله خمینی نام‌برده شده است. وی در آبان ۱۳۵۱ش به لبنان سفر کرد و با بسیاری از ایرانیان مجاهد و مبارز که در لبنان اجتماع کرده بودند، ملاقات کرد. این کار ساواک را خشمگین کرد. برای همین سال ۱۳۵۵ش ممنوع‌الخروج شد. به‌گونه‌ای که حتی با صدور گذرنامۀ زیارت مکه مخالفت شد. به این ترتیب در سال‌های پایانی رژیم شاه، به‌رغم گذشت هشتاد سال از عمرش، از سوی ساواک و رژیم شاه، فردی معترض و خرابکار به حساب می‌آمد که درنتیجه هم ممنوع المنبر و هم ممنوع الخروج گردید.

اسلامی پس از انقلاب اسلامی ایران، بااین‌که در سنین پیری بود، به جبهه‌های جنگ می‌رفت و رزمندگان اسلام را موعظه و تشویق می‌کرد. تااین‌که سرانجام عباسعلی اسلامی در ۲۰ فروردین سال ۱۳۶۴ش در تهران درگذشت. در قم تشییع شد. نمازش را سید محمدرضا گلپایگانی خواند و در صحن اتابکی حرم حضرت معصومه(س) دفن شد.

منابع

نویسنده: محمد رجائی‌نژاد