حوزه علمیه مشهد
حوزه علمیه مشهد از حوزههای علمیه مستقل و مهم شیعه بوده که بخصوص از دوره صفویه رشد و گسترش یافته است. حوزه علمیه مشهد پس از صفویه فراز و نشیب زیادی داشت. این حوزه پس از دوره رکود در زمان رضاشاه، با زعامت سیدمحمدهادی میلانی دوباره رونق گرفت.
حوزه علمیه مشهد در طی دوره پهلوی، اعتراضاتی نسبت به حکومت داشت که یکی از آنها اعتراض به قانون یکسانسازی لباس بود که منجر به واقعه گوهرشاد شد. این حوزه با وجود جریانهای مختلف فکری، در انقلاب اسلامی نقش فعالی داشت و همگام با حوزه علمیه قم، در نهضت امامخمینی قدم برمیداشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، عباس واعظ طبسی از سوی امامخمینی به تولیت حوزه علمیه مشهد منصوب شد.
معرفی
حوزه علمیه مشهد از بدو تأسیس تا قبل از دوره رکود آن توسط رضا خان پهلوی، از حوزههای مستقل و مهم شیعه بود. این حوزه در دوره شکوفایی خود، مدارس متعددی داشت که هرکدام با برنامههای مخصوص به خود دارای ویژگیهای خاصی بودهاند. تعداد این مدارس بسیار زیاد و مهمترین آنها عبارت بودند از: مدرسه دو در یا دو درب، مدرسه پریزاد، مدرسه بالاسر، مدرسه میرزا جعفر، مدرسه خیرات خان، مدرسه عباسقلی خان، مدرسه باقریه یا ملا محمد باقر، مدرسه نواب، مدرسه بهزادیه معروف به «مدرسه حاج حسن»، مدرسه ابدال خان و مدرسه سلیمان خان.[۱]
تاریخچه
شهر مشهد از حدود قرن چهارم محل برخی از فعالیتهای علمی از قبیل نقل حدیث و تدریس برخی کتابها و مباحث علمی، خاصه در حرم امام رضا(ع) بوده است. در قرن نهم و دهم، در دوره تیموریان، مدارسی به همت برخی از سلاطین و امیران در این شهر بنا شد و فعالیتهای علمی رونق گرفت.[۲]
حوزه علمیه مشهد، از دوره صفویه و به ویژه با مهاجرت گسترده علمای جبل عامل به شهرهای ایران و از جمله مشهد، و برپایی مدارس متعدد در این شهر، صورت کامل و مستقلی پیدا کرد. یکی از مهمترین شخصیتهایی که به مشهد مهاجرت کرد شیخ حر عاملی بود که سالیان دراز به تدریس فقه و حدیث در این شهر پرداخت.[۳] از جمله عالمان مشهور که در حوزه علمیه مشهد در دوره صفویه تحصیل یا تدریس کردهاند میرداماد است که در همین شهر به مرحله استادی در علوم عقلی و نقلی رسید. صفویان برای تقویت مذهب شیعه و تربیت عالمان و مبلّغان شیعی، علاوه بر تعمیر مدارس پیشین به ساخت مدارس جدید در مشهد همت گماردند.[۴]
مدارس حوزوی در مشهد در دوره افشاریه، زندیه و قاجار نیز رشد و توسعه یافتند. حوزه علمیه مشهد در دوره قاجار به تبع رشد و غلبه علمای اصولی در محافل علمی عراق و اصفهان و انتقال میراث آنها به مشهد، گرایش اصولی بارزی پیدا کرد. در نیمه دوم عصر قاجار و پیش از حضور ملاهادی سبزواری، در حوزه مشهد از علوم عقلی استقبال نمیشد و طلاب وقت خود را بیشتر صرف علوم دینی و علوم ادبی میکردند و از زمان حضور وی در مشهد بار دیگر بازار علوم عقلی گرم شد.[۵] حوزه علمیه مشهد پس از انقلاب مشروطه و پس از مهاجرت دو روحانی دانشمند به مشهد، آقازاده خراسانی (متوفی ۱۳۱۶ش)، فرزند آخوند خراسانی، و سیدحسین طباطبایی قمی (متوفی ۱۳۲۶ش) که هر دو درس خوانده نجف بودند، بیش از پیش رونق گرفت.[۶]
مبارزه علیه پهلوی اول
حوزه علمیه مشهد به نوبه خود در پارهای از جنبشهای اجتماعی دهههای سی، چهل و پنجاه شمسی بیش و کم نقش داشته است. حوزه علمیه مشهد تحت زعامت علمای بزرگی چون سیدحسین قمی و آقازاده خراسانی در دوره پهلوی اول در موارد متعدد به علمکردهای گوناگون سیاسی و اجتماعی حکومت که با شئونات دینی جامعه منافات داشت واکنش نشان داد. از جمله در ۱۳۰۶ش، طی تلگرامی به دولت وقت، که به امضای عمده علمای وقت مشهد رسید، به ابلاغیه دولت مبنی بر منع امر به معروف و نهی از منکر اعتراض کردند.[۷] مورد دیگر اعتراض آنان به قضیه جمهوریخواهی رضاخان بود. اما مهمترین اقدام علمای مشهد در این باب اعتراض به واقعه کشف حجاب بود که در مقابله با آن بسیاری از علمای مشهد زندانی و تبعید شدند.[۸] پس از قیام مسجد گوهرشاد، از رونق حوزه علمیه مشهد کاسته شد و مدارس علمیه به تصرف ادارات دولتی درآمد و تنها مدرسه سلیمان خان از این تصرفات مصون ماند.[۹] حوزه علمیه مشهد پس از شهریور ۱۳۲۰ وارد دوره ویژهای از حیات خود شد. احیای دوباره حوزه علمیه مشهد پس از سقوط رضاشاه بهطور خاص مرهون کوششهای سه شخصیت علمی برجسته یعنی میرزااحمد کفایی و شیخ مرتضی آشتیانی و میرزامهدی اصفهانی بود.[۱۰]
زعامت سیدمحمدهادی میلانی
حوزه علمیه مشهد پس از گذراندن مرحله تجدید حیات و سپس تثبیت در دهه ۱۳۲۰ش، در دهه ۱۳۳۰ش تحول و جهش درخور توجهی را آغاز کرد. سبب اصلی و عمده این تحول و جهش که جایگاه علمی و دینی این حوزه را بیش از پیش استوار کرد و ارتقا بخشید، مهاجرت سیدمحمدهادی میلانی به مشهد و استقرار وی بیش از دو دهه در این شهر بود.[۱۱] در ۱۳۳۲ش علمای برجسته مشهد در جهت تقویت حوزه و جلوگیری از مهاجرت طلابِ با استعداد و مدرّسان مشهد به شهرهایی چون قم و نجف، با امضای طوماری از سیدمحمدهادی میلانی، از نامورترین استادان حوزه نجف که در آن زمان در کربلا به سر میبرد، درخواست مهاجرت به مشهد و اقامت و تدریس در این شهر کردند.[۱۲] میلانی در ۱۳۳۳ش به مشهد وارد شد و به دعوت و اصرار علمای بزرگ این شهر در مشهد ماند و در مدت ۲۲ سال در عمل ریاست حوزه علمیه مشهد را برعهده گرفت و با تأسیس مدارسی به سبک جدید و ساماندهی برنامههای آموزشی و پژوهشی حوزه گامهای مؤثری در ارتقای کیفی حوزه برداشت.[۱۳]
قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش
در آستانه شکلگیری قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، در حوزه علمیه مشهد چهار جناح حضور فعال داشتند: طرفداران سیدمحمدهادی میلانی که درواقع ریاست علمی حوزه مشهد را برعهده داشت؛ طرفداران سیدحسن قمی که در مخالفت با رژیم پهلوی بی پروا عمل میکرد؛ طرفداران مجتبی قزوینی، که در جریان نهضت امامخمینی از ایشان حمایت میکرد؛ و طرفداران احمد کفایی و میرزاحسین فقیه سبزواری که در واقع در جهت خدمت به مردم و حوزه با رژیم پهلوی مماشات میکردند.[۱۴] در مبارزه علیه پهلوی، بیشترین فعالیت سیاسی از آنِ میلانی و قمی بود. این دو، رسمآ با لایحه جدید انجمنهای ایالتی و ولایتی مخالفت کردند، در مسئله اصلاحات ارضی موضع صریح گرفتند و در مقابله انقلاب سفید فعالیت جدی کردند.[۱۵] در پی همین مواجهات صریح بود که پس از قیام ۱۵ خرداد، سیدحسن قمی، همزمان با امامخمینی در قم، دستگیر و به زندان تهران منتقل شد.[۱۶]
پس از دستگیری مجدد امامخمینی در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ و تبعید ایشان به ترکیه نیز حوزه علمیه مشهد واکنش تندی نشان داد و با پیشگامی میلانی و قمی، تلگرامهایی در جهت اعلام همبستگی با اهداف امامخمینی برای علمای قم ارسال شد.[۱۷]
شرکت در انقلاب اسلامی
با وجود جریانهای فکری متفاوت در حوزه علمیه مشهد، که عمدتاً ناشی از اختلاف سلیقه بود، با توجه به تجربیات سیاسی کسب نموده در طول تاریخ، این حوزه توانست همراه با حوزه علمیه قم در جریان نهضت امامخمینی نقشی فعال داشته باشد.[۱۸] در این راه سید محمدهادی میلانی و سیدحسن قمی نقش اساسی ایفا نمودند.[۱۹] همچنین افرادی مانند میرزاجوادآقا تهرانی، ابوالحسن شیرازی، سیدکاظم مرعشی، سیدعلی خامنهای، عباس واعظ طبسی و سیدعبدالکریم هاشمینژاد در اداره راهپیماییها و تجمعات در مشهد و اجرای توصیههای امامخمینی، نقشی مؤثر داشتهاند.[۲۰]
شروع حرکت سیاسی مردم مشهد در سال منتهی به انقلاب را تشییع جنازه واعظ معروف تهران، احمد کافی در ۳۱ تیر ۱۳۵۷ دانستهاند که در جریان آن مدرسه نواب مورد هجوم و غارت نظامیان قرار گرفت[۲۱] برگزاری مراسم چهلم واقعه مدرسه نواب در ۹ شهریور ۱۳۵۷ نیز که موجب بازگشایی آن مدرسه پس از چهل روز شد و در آن سیدعبدالکریم هاشمینژاد سخنرانی کرد و علمای مهمی چون سیدعبداللّه شیرازی شرکت کردند به راهپیمایی بزرگ و تأثیرگذاری انجامید. در واقع در این سال مدرسه نواب موقعیتی مرکزی برای ساماندهی مبارزات و راهپیماییهای مردم مشهد داشت.[۲۲]
حوزه مشهد همراه با امامخمینی
علمای حوزه علمیه مشهد مانند واعظ طبسی، سیدعبدالکریم هاشمینژاد، محمدرضا محامی و سیدعلی خامنهای از سال ۱۳۴۳ در مشهد از شخصیتهای محوری نهضت امامخمینی شمرده میشدند.[۲۳] پس از درگذشت سیدحسین بروجردی در سال ۱۳۴۰ و نیز سیدمحسن حکیم در سال ۱۳۴۹ش، واعظ طبسی همراه سیدعلی خامنهای از معدود افرادی بود که در مشهد مرجعیت امامخمینی را تبلیغ و خود را مقلد امامخمینی معرفی میکردند.[۲۴] پس از تبعید امامخمینی در ۱۳ آبان ۱۳۴۳، گروهی از روحانیان اقدام به انتشار اعلامیه اعتراضی کردند.[۲۵] همچنین در حمایت از حرکت طلاب مدرسه فیضیه در سالگرد قیام پانزده خرداد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۵۴ و اعتراض به حمله رژیم پهلوی به این مدرسه، طلاب مشهد دست به تحصن زدند.[۲۶]
در نوزدهم دی ۱۳۵۶ش، گروهی از مدرسان و طلاب حوزه علمیه مشهد در اعتراض به انتشار مقاله اهانت به امامخمینی در روزنامه اطلاعات، یک هفته جلسات درس و برگزاری نماز جماعت را تعطیل کردند و دست به تحصن زدند.[۲۷] همچنین علمای مشهد پس از کشتار هفدهم شهریور ۱۳۵۷ توسط رژیم پهلوی، دست به اعتراض زدند.[۲۸] برخی از علمای مشهد جزء تحصنکنندگان در حرم امامرضا(ع) در ۱۰ بهمن ۱۳۵۷ برای بازگشت هرچه سریعتر امامخمینی به وطن بودند.[۲۹]
زعامت واعظ طبسی بر حوزه علمیه مشهد
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه علمیه مشهد در مسیر آرمانهای آن بازسازی شد.[۳۰] عباس واعظ طبسی، از روحانیان فعال سیاسی که در مبارزات پیش از انقلاب در مشهد سهم مؤثری داشت، از سوی امامخمینی به ریاست حوزه علمیه مشهد گمارده شد.[۳۱]
پانویس
- ↑ شمسآبادی، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، ص۳۸۴.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ امیرشیبانی، «سیمای وقف خراسان در گفتگو با عبدالرضا امیر شیبانی: مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان خراسان»، ص۲۷.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ منظورالاجداد، مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست، ص۲۴۰–۲۴۲.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ شمسآبادی، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، ص۳۸۴.
- ↑ خامنهای، گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه عملیه مشهد، ص۲۸؛ شمسآبادی، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، ص۳۹۳ و ص۳۹۴.
- ↑ شمسآبادی، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، ص۳۹۴.
- ↑ صالحی، «نیم قرن تکاپو: خاطرات آیتاللّه سید میرزا حسن صالحی»، ص۱۰۰.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج ۷، ص ۱۰۳–۱۰۴.
- ↑ جلالی، مشهد در بامداد نهضت امامخمینی، ص۹۴–۱۰۱.
- ↑ جلالی، مشهد در بامداد نهضت امامخمینی، ص۱۲۹–۱۳۰، ۱۴۱–۲۱۲.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ جلالی، مشهد در بامداد نهضت امامخمینی، ص ۲۲۶–۲۳۰.
- ↑ شمسآبادی، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، ص۳۸۵.
- ↑ شاکری، انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی، ص۹۴.
- ↑ شاکری، انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی، ص۲۸.
- ↑ شاکری، انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی، ص۸۵.
- ↑ شاکری، انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی، ص۹۰ و ص۹۲.
- ↑ خامنهای، شرح اسم، ص۱۹۹.
- ↑ خامنهای، شرح اسم، ص۳۴۰–۳۴۱.
- ↑ جلالی، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ص۱۹۹.
- ↑ خامنهای، شرح اسم، ص۵۳۶.
- ↑ هاشمینژاد، یاران امام، ص۷۱۰.
- ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات امام، ج۱۱، ص۵۸۹.
- ↑ جلالی، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ص۳۲۸–۳۲۹.
- ↑ باغستانی، «حوزه علمیه مشهد»، ج۱۴، ذیل مدخل.
- ↑ «گزارشی از شورای برنامهریزی مدیریت حوزه علمیه خراسان»، ص۲۱۶.
منابع
- امیرشیبانی، عبدالرضا، «سیمای وقف خراسان در گفتگو با عبدالرضا امیر شیبانی: مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان خراسان»، وقف: میراث جاویدان، سال ۹، ش ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۰ش.
- باغستانی، اسماعیل، «حوزه علمیه مشهد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- جلالی، غلامرضا، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امامخمینی، تهران، ۱۳۷۸ش.
- خامنهای، سیدعلی، شرح اسم (زندگینامه آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای، ۱۳۱۸–۱۳۵۷)، تدوین هدایتالله بهبودی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، چاپ دوم، ۱۳۹۲ش.
- خامنهای، علی، گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه عملیه مشهد، مشهد، ۱۳۶۵ش.
- شاکری، رمضان علی، انقلاب اسلامی مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی، مشهد، ۱۳۵۹ش.
- شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، ۱۳۵۲–۱۳۵۴ش.
- شمسآبادی، حسن، «نهضت امامخمینی و تحولات حوزه علمیه مشهد»، پانزده خرداد، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۸ش.
- صالحی، حسن، «نیم قرن تکاپو: خاطرات آیتاللّه سید میرزا حسن صالحی»، به کوشش غلامرضا جلالی، در مدرّس صالح: نکوداشت نیم قرن تکاپوی علمی آیت اللّه سید میرزا حسن صالحی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- «گزارشی از شورای برنامهریزی مدیریت حوزه علمیه خراسان»، اندیشه حوزه، سال ۱، ش ۲، پاییز ۱۳۷۴ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، سیر مبارزات امامخمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- منظورالاجداد، محمدحسین، مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست: اسناد و گزارشهایی از آیات عظام نائینی، اصفهانی، قمی، حائری و بروجردی، ۱۲۹۲ تا ۱۳۳۹ شمسی، به کوشش، تهران: شیرازه، ۱۳۷۹ش.
- هاشمینژاد، سیدعبدالکریم، یاران امام به روایت اسناد ساواک شهید حجتالاسلام سیدعبدالکریم هاشمینژاد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.