ارکان سلوکی
ارکان سلوکی، به معنای اصول اصلی سیر و سلوک است که در سیر الیالله جایگاه ویژهای دارد. امامخمینی با توجه به بحث شریعت و طریقت و لطایف سبعه بطونی، در آثار خویش به برخی ارکان و مؤلفههای سلوکی نظیر حرکت، صراط مستقیم، اتحاد عامل با عمل و وصول اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه ارکان سلوکی
یکی از موضوعات مهم مکاتب سلوکی مؤلفهها و ارکان سلوکی است و در سلوک عرفانی ارکان سلوک انسانی در سفر الیالله جایگاه ویژهای دارد. هر چند اهل معرفت در ترتیب این ارکان و مؤلفههای سلوکی یا تعداد و تقدم و تأخر آنها اختلاف نظر دارند، لکن متفقاند که برای سیر و سلوک به این ارکان نیاز است.[۱]
امامخمینی نیز با توجه به بحث شریعت و طریقت و اصولی چون لطایف سبعه بطونی در آثار عرفانی خویش به برخی ارکان و مؤلفههای سلوکی اشاره کرده است.[۲]
تقریر ارکان سلوکی
امامخمینی همسو با برخی اهل معرفت در عرفان عملی خویش، به برخی از مهمترین مؤلفهها و ارکان سلوکی اشاره کرده است از جمله:
حرکت
نخستین و مهمترین مؤلفه و رکن بنیادین سلوک عرفانی امامخمینی حرکت میباشد. این حرکت در درون انسان رخ میدهد و حرکت قلبی باطنی و خروج از انانیت نفس میباشد. حرکت سلوکی در حوزه عرفان عملی در قلمرو حرکت حبّی واقع میشود؛ زیرا سلوک عملی در واقع حرکتی است که از مبداً مادیت آغاز میگردد و تا مقصد نهایی یعنی حقتعالی ادامه مییابد. هرچند بستر این حرکت سلوکی در درون و باطن سالک اتفاق میافتد ولی این جهت مانع از اطلاق حرکت بر سلوک عرفانی نمیگردد. امامخمینی نقش حب ذاتی حق در ظهور و بروز موجودات در قوس نزول و وصول سالک به کمال مطلق را با هم گره میزند و ساحت اظهار و ایصال سالک را مربوط به حبّ ذاتی حق میداند که با حرکت سلوکی صورت میگیرد و ازاینرو، پایه و بنیاد هر دو ساحت را با حبّ فاعلی بیان میکنند.[۳]
سلوک در صراط مستقیم
یکی دیگر از ارکان و مؤلفههای بارز سلوک عملی امامخمینی، سلوک در صراط مستقیم است. انسان سالک در شبانهروز بارها و بارها از خدا میخواهد که او را به صراط مستقیم هدایت فرماید. «اهدنا الصراط المستقیم»؛ زیرا هرگونه سلوکی به سعادت و قرب معنوی منتهی نمیشود؛ ازاینرو، طالب کمال و مشتاق سعادت باید در جستجوی صراط مستقیم سلوک باشد تا با پیمودن آن به مقصد اعلی بار یابد؛ ازاینرو، امامخمینی تلاش دارد بین سُبُل حق و سلامت با صراط مستقیم رابطه تنگاتنگی به وجود آورد، به گونهای که هدایت به سُبُل حق و سالم رسیدن به عالم نور و هدایت، طریق مستقیم را به دنبال داشته باشد. امامخمینی معتقد است انسان باید از قرآن کریم، سُبُل سلامت و معدن نور و طریق مستقیم را طلب کند و با تفکر در آیات الهی مراتب سلامت را از مرتبه پایین که قوای حسی و ظاهری است تا قوای عالی که حقیقت قلب سلیم است را بدست آورد و به طریق مستقیم انسانیت که در این مقام ربّ انسان است نایل آید.[۴] دقت عرفانی امامخمینی در این واژهها، آنجا خود را نشان میدهد که ایشان میان صراط مستقیم سلوکی و وجودی تفاوت قائل است و فقط صراط مستقیم سلوکی را سُبُل سعادت و موجب رستگاری میداند.[۵]
اتحاد عامل با عمل
یکی از مهمترین ارکان و مؤلفههای سلوکی امامخمینی اتحاد عمل سلوکی با عامل و نفس ناطقه سالک است. این عمل سلوکی، که هویت ارتباطی با نفس ناطقه دارد، عمل بالذات است به بالعرض؛ یعنی عمل سلوکی تمثل عملی صادر شده از سوی نفس ناطقه است، بلکه ذات نفس ناطقه است که عمل سلوکی با آن متحد است. به اعتقاد امامخمینی هر عملی تأثیر بر قلب و نفس سالک داشته، سبب ارتقای او میگردد.[۶]
وصول
یکی دیگر از ارکان سلوکی امامخمینی وصول است. هر حرکتی، به انگیزه وصول به مقصد آن تحقق میپذیرد؛ ازاینرو، اساسیترین مرحله از حقیقت و ارکان سلوک پایان آن؛ یعنی وصول به خداوند است. در آثار عرفان عملی امامخمینی برای بیان این رکن، از واژه «اتصال» و «فنا» نیز بهره گرفته شده است، ایشان در بحث وصول به موضوع کمال انقطاع پرداخته، معتقد است کمال انقطاع به سادگی حاصل نمیشود، بلکه احتیاج به تمرین فوقالعاده، ریاضت، استقامت و ممارست دارد تا سالک بتواند از ماسویالله منقطع گردیده و به غیرخداوند توجه نکند. امامخمینی تمام صفات وارسته انسانی را انقطاع کامل إلیالله میداند.[۷]
پانویس
- ↑ اشکوری، مراحل سلوکی در عرفان اسلامی، ص۱۳-۱۴؛ امینینژاد، سلوک در آموزههای دینی، ۱۰-۱۲؛ آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، ص۴۳۵؛ جامی، نقد النصوص، ص۱۸۵؛ مازندرانی، شرح اصول کافی، ج۹، ص۳۴؛ کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۵۲؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۰۷؛ فناری، مصباح الانس، ص۲۴۷-۲۴۸.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۷۱ و ۸۷؛ آداب الصلاة، ص۷۶؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۶۰-۶۱؛ شرح چهل حدیث، ص۳۳۱-۳۳۲؛ سرّ الصلاة، ص ۲۸-۲۹).
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۷۱-۸۷؛ آداب الصلاة، ص۷۶؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۲۵-۴۲۶.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۰۲-۲۰۵؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۶۰-۶۱؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۲۶-۴۲۸؛ انوار حکمت، ص۲۴۰-۲۴۱.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۰۲-۲۰۵؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۲۸-۴۲۹.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۳۱-۳۳۲؛ سرّ الصلاة، ص۲۸-۲۹.
- ↑ امامخمینی، جهاد اکبر، ص۳۷؛ صحیفه امام، ج۱۳، ص۳۲؛ سرّ الصلاة، ص۲۸؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۷۹-۱۸۱؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۴۰-۴۴۲.
منابع
- اشکوری، محمد، مراحل سلوک در عرفان اسلامی، مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- امینینژاد، علی، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امینینژاد، علی، سلوک در آموزههای دینی، حکمت عرفانی، ۱۳۹۰ش.
- جامی، عبدالرحمن، نفحات الأنس، نشر لیسی چاپ کلکته، ۱۸۵۸م.
- صاحبی، باقر، انوار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- کلینی، محمدبنیعقوب، اصول کافی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مازندرانی، ملاصالح، شرح اصول کافی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.
- نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
نویسنده: باقر صاحبی