سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی (۱۲۴۸ق-۱۳۳۷ق) از فقیهان بزرگ امامی و از مراجع تقلید شیعیان در زمان مشروطه. کتاب عروة الوثقی وی مشهورترین اثر او است که جایگاه بینظیری در حوزه علمیه دارد؛ به گونهای که فقهای بزرگ شیعه نوعاً آغاز مرجعیت خویش را با نشر حواشی بر عروة الوثقای او اعلام میکنند.
امامخمینی بر کتاب عروه سید یزدی در سال ۱۳۷۵ق حاشیه نوشته است. تعلیقه بر العروة الوثقی در میان آثار فقهی امامخمینی از جایگاه ویژهای برخوردار است و ایشان بر بیشتر فتاوای سیدمحمدکاظم یزدی حاشیه نوشته است و شمار آنها بالغ بر سههزار است.
معرفی و جایگاه
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی معروف به «صاحب عروه» مرجع عام تشیع در عصر قاجار و مشروطیت[۱] و از شخصیتهای پرآوازه جهان تشیع است که در جوار بارگاه علوی به تدریس و تربیت صدها شاگرد پرداخت و بعد از ارتحال میرزای شیرازی به مقام مرجعیت رسید.[۲] پس از فوت آخوند خراسانی (۱۳۲۹ق) اکثریت قاطع شیعیان جهان به تقلید وی درآمدند.[۳] تراجمنگاران، وی را سیّد عالمان امت و شیخ طائفه، پرچمدار تشیع و بزرگ علمای شیعه و عالمی متقی و محقق و جامع علوم دین و از مفاخر شیعه میشمارند.[۴] فقهای بزرگ شیعه نوعاً آغاز مرجعیت خویش را با نشر حواشی بر کتاب عروة الوثقی سید یزدی اعلام میکنند.[۵] برخی از دروس خارج فقهای معاصر بر محور متن کتاب مذکور، ارائه میگردد.[۶]
سید یزدی با وجود مقامات علمی، نفوذ اجتماعی و شهرت فوقالعادهاش در جهان تشیع، انسانی فروتن، اهل قناعت، سادهزیست و همدرد با محرومان و بینوایان بود.[۷] او در برابر استعمارگران به مقاومت پرداخت و هنگام هجوم بریتانیا به عراق، فرمان جهاد صادر کرد و فرزندش را به خط مقدم جبهههای نبرد با متجاوزین انگلیسی فرستاد که او در این دفاع مقدس به شهادت رسید.[۸] طباطبایی یزدی به عمران شهرها، روستاها و نقاط دورافتاده اهتمام میورزید. احداث مسجد، حمامهای عمومی، کاروانسراها و نظایر آن در راستای چنین اهدافی صورت گرفته است. وی در رسیدگی به حوزههای علوم دینی و تأمین رفاه طلاب، عنایت ویژهای داشت. از مهمترین بناهایی که در راستای این هدف، بنا شد، مدرسهای در نجف اشرف است که به نام او شهرت دارد.[۹]
زندگینامه
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی در سال۱۲۴۷ هجری شمسی در یزد متولد شد.[۱۰] وی دروس مقدماتی را در مدرسه علمیه دو منار یزد گذراند؛ سپس برای فراگیری سطح بالاتر راهی مشهد شد. در آنجا، هیئت و ریاضیات را آموخت و آنگاه به اصفهان آمد و از محضر علمای وقت محمد باقر نجفی، سید محمد باقر خوانساری، میرزا محمدهاشم چهارسوقی و ملا محمد جعفرآبادی، کسب علم و فضل نمود و از محمدباقر نجفی اجازه اجتهاد گرفت.[۱۱] سید در سال ۱۲۸۱ق وارد حوزه علمیه نجف شد. ورودش با وفات شیخ انصاری و انتقال مرجعیت به میرزای شیرازی مصادف بود. سید یزدی از محضر فقهای بزرگی همچون میرزای شیرازی، شیخ رضی نجفی، شیخ مهدی جعفری و مهدی آل کاشف الغطا کسب فیض کرد[۱۲] تا آنکه خود مستقلاً در نجف به تدریس و تعلیم فقه و سایر علوم پرداخت و دیری نگذشت که از بزرگترین مراجع عصر خود شد.[۱۳] سید محمدکاظم یزدی در سه شنبه ۲۸ رجب ۱۳۳۷ق وفات یافت و پیکرش در نجف اشرف و در جوار حرم علوی دفن شد.[۱۴]
شاگردان
سید محمدکاظم یزدی شاگردان بسیاری در حوزه پربار خود پرورش داد که برخی از آن ها به درجه اجتهاد رسیدند؛ از جمله معروفترین شاگردان ایشان عبارتند از: عبدالکریم حائری یزدی، سید محمدتقی خوانساری، سیداحمد خوانساری، آقابزرگ تهرانی،[۱۵] محمدتقی بافقی، آقا ضیاء عراقی، سیدحسن مدرس، سیدحسین بروجردی، محمد تنکابنی، شیخ احمد کاشف الغطا، محمدحسین کاشف الغطا، رضا مسجد شاهی اصفهانی، سید عبدالحسین شرف الدین عاملی، شیخ زینالدین العابدین عابدی زنجانی، سید یونس اردبیلی، شیخ جعفر نقدی، میرزا مهدی آشتیانی، شیخ عبدالنبی عراقی و…[۱۶]
آثار
طباطبایی یزدی در طول عمر خود کتابهای زیادی را تألیف کرد. ارزشمندترین و ماندگارترین کتاب وی، عروة الوثقی است که یک دوره فقه شیعه شناخته میشود که به واسطه عمق و ژرفنگری نویسنده آن، از آن زمان تا به حال مورد توجه فضلا و مجتهدان بوده است؛ بهگونهای که سید به خاطر همین کتاب به «صاحب عروه» شهرت یافت.[۱۷] از سوی دیگر، تقریبا همه استادانی که در دروس عالی فقه (خارج فقه) نظریهپردازی میکنند بر عروة الوثقی حاشیه مینویسند و نیز تا به حال چندین شرح و حاشیه بر این کتاب نوشته شده و برخی مراجع تقلید، محور درس خارج فقه را متن عروه قرار داده و میدهند. علاوه بر کتاب عروة که دارای ۱۳۶۰ مسئله فرعی است، سایر آثار مکتوب سید عبارت است از:[۱۸]
- تعلیقه بر متاجر شیخ انصاری.
- رسالة فی حکم الظن المتعلق باعداد الصلاة و افعالها و کیفیة صلاة الاحتیاط (حجیة الظن فیعدد االرکعات).
- رسالة فی منجزات المریض.
- رسالة فی التعادل و التراجیح.
- الصحیفة الکاظمیة.
- مجموعه بستان نیاز و گلستان راز.
- حاشیه نجاة العباد فی یوم المعاد از صاحب جواهر.
- حاشیه جامع العباسی، از شیخ بهایی.
- حاشیه مجمع المسائل از میرزای شیرازی.
- حاشیه ذخیرة العباد لیوم المعاد، از فاضل شربیانی.
- حاشیه فراید الاصول، از مرتضی انصاری.
- الرسالة فی جواز اجتماع الامر و النهی.
- حاشیه مکاسب شیخ انصاری.
- السؤال و الجواب.[۱۹]
تعلیقه امامخمینی بر العروه الوثقی
حاشیه امامخمینی بر العروة الوثقی در سال ۱۳۷۲ق آغاز و در هفتم جمادیالاولی ۱۳۷۵ق به پایان رسیده است.[۲۰] تعلیقه بر العروة الوثقی در میان آثار فقهی امامخمینی از جایگاه ویژهای برخوردار است و ایشان بر بیشتر فتاوای سیدمحمدکاظم یزدی حاشیه نوشته و شمار آنها بالغ بر سههزار است.[۲۱] برخی مسائل مطرحشده در رساله نجاة العباد، نخستین اثر فتوایی امامخمینی به زبان پارسی، برگرفته از حواشی وی بر العروة الوثقی است.[۲۲] تعلیقه امامخمینی برای نخستینبار در قم چاپ شده و ناشر مشخصی ندارد.[۲۳] مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی در سال ۱۳۸۰ حواشی امامخمینی بر متن العروة الوثقی را در ۱۰۴۰ صفحه و به صورت مستقل با عنوان العروة الوثقی مع تعالیق الامامالخمینی، منتشر ساخته است.
تفاوت فتوای امامخمینی با صاحب عروه
امامخمینی بر بیشتر فتاوای سیدمحمدکاظم یزدی حاشیه نوشتهاست و در بسیاری از موضوعات با او اختلاف فتوا دارد. امامخمینی برخلاف یزدی طباطبایی که تقلید را التزام به فتوای مجتهد معینی دانسته است، مستندبودن عمل به فتوای مجتهد معین را کافی میداند؛[۲۴] چنانکه برخلاف ایشان عمل عامی را بدون تقلید و احتیاط، در صورت انطباق با رأی مجتهد، باطل نمیداند.[۲۵] جواز عدول از مرجعِ زنده به مرجعِ زنده دیگر در صورت تساوی آنان، کاشف تعبدیبودن حسن ظاهر از عدالت،[۲۶] واجب شرعینبودن غسلها به جز غسل میت، أقویدانستن عدم اشتراط غسل جنابت برای دو سجده سهو،[۲۷] معتبربودن نقل فتوا از سوی ثقه و عدم لزوم حصول اطمینان از قول وی، حرامنبودن مال پسگرفتهشده با ترافع نزد کسی که شایستگی فتوادادن ندارد، صرف نظر از حرمت اصل ترافع، جواز استعمال ظروف طلا و نقره برای تزیین در منازل، مساجد و مشاهد مشرفه، بلکه مطلق نگهداری و فروش آنها و جواز وضوگرفتن با آنها در مقام اضطرار، و عدم وجوب شکستن آنها، ازجمله موارد دیگر اختلاف فتوای امامخمینی است.[۲۸]
پانویس
- ↑ ابوالحسنی (منذر)، «مروری بر اندیشه و سیره سیاسی آیت الله صاحب عروه»، ص۱۳۳.
- ↑ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۱۵.
- ↑ ابوالحسنی، فراتر از روش «آزمون - خطا»!: زمانه و کارنامه آیتالله العظمی آقا سید محمد کاظم طباطبایی یزدی صاحب عروه، ص۱۵ و ص۲۰۶.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۶، ص۳۹۱.
- ↑ ابوالحسنی، فراتر از روش «آزمون - خطا» !: زمانه و کارنامه آیتالله العظمی آقا سید محمد کاظم طباطبایی یزدی صاحب عروه، ص۱۵.
- ↑ رضانژاد، «پیشگامان تقریب: سید محمد کاظم طباطبایی یزدی وحدتگرای استعمار ستیز»، ص۹۳.
- ↑ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۱۹.
- ↑ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۱۵.
- ↑ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۲۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱۰، ص۴۳.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۶، ص۳۹۲؛ رمضان نرگسی، «مشروطیت و مواضع سیاسی و فقهی آیت الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، ص۵۲.
- ↑ امین، سید محسن، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۴۳.
- ↑ رمضان نرگسی، «مشروطیت و مواضع سیاسی و فقهی آیت الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، ص۵۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱۰، ص۴۳؛ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۲۲.
- ↑ سلیمانی بروجردی، «فهرستی از شاگردان صاحب عروه»، ص۲۴۳-۲۶۴.
- ↑ رمضان نرگسی، «اندیشه و منش سیاسی- اجتماعی آیة الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، ص۱۲۶ و ص۱۲۷؛ گلیزواره، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، ص۱۱۹.
- ↑ رضانژاد، «پیشگامان تقریب: سید محمد کاظم طباطبایی یزدی وحدتگرای استعمار ستیز»، ص۹۴.
- ↑ رضانژاد، «پیشگامان تقریب: سید محمد کاظم طباطبایی یزدی وحدتگرای استعمار ستیز»، ص۹۴.
- ↑ رضانژاد، «پیشگامان تقریب: سید محمد کاظم طباطبایی یزدی وحدتگرای استعمار ستیز»، ص۹۴ و ص۹۵؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۶، ص۳۹۲؛ رمضان نرگسی، «اندیشه و منش سیاسی- اجتماعی آیة الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، ص۱۲۶.
- ↑ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب التعلیقة علی العروة الوثقی تألیف امامخمینی، ص۳.
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ۷
- ↑ امامخمینی، نجاة العباد، ص۵.
- ↑ استادی، چهل مقاله، ۳۱۸؛ عماد دشتی، کتابشناسی موضوعی-توصیفی آثار امام راحل، ۴۲
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ص۷.
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ص۷.
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ص۸–۹.
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ص۱۳۵ و ۱۳۹.
- ↑ امامخمینی، تعلیقه عروه، ص۸۰–۸۳.
منابع
- ابوالحسنی (منذر)، علی، «مروری بر اندیشه و سیره سیاسی آیت الله صاحب عروه»، تاریخ معاصر ایران، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۸۶ش.
- ابوالحسنی، علی، فراتر از روش «آزمون - خطا»!: زمانه و کارنامه آیتالله العظمی آقا سید محمد کاظم طباطبایی یزدی صاحب عروه، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۹ش.
- استادی، رضا، چهل مقاله، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقة علی العروة الوثقی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، رساله نجاة العباد، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- رضانژاد، عزالدین، «پیشگامان تقریب: سید محمد کاظم طباطبایی یزدی وحدتگرای استعمار ستیز»، اندیشه تقریب، شماره ۲۶، بهار ۱۳۹۰ش.
- رمضان نرگسی، رضا، «سیاسی - تاریخی: مشروطیت و مواضع سیاسی و فقهی آیت الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، کیهان فرهنگی، شماره ۳۱۵، دی، بهمن و اسفند ۱۳۹۱ش.
- رمضان نرگسی، رضا، «اندیشه و منش سیاسی- اجتماعی آیة الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی»، حکومت اسلامی، شماره ۲۹، پاییز ۱۳۸۲ش.
- سلیمانی بروجردی، میرزاعلی، «فهرستی از شاگردان صاحبعروه»، در نقد کتاب فقه و حقوق، شماره ۹ و ۱۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- عماد دشتی، صدرالدین، کتابشناسی موضوعی-توصیفی آثار امام راحل، مجله حضور (ویژهنامه هشتمین سالگرد رحلت امامخمینی)، ۱۳۷۶ش.
- گلیزواره، غلامرضا، «آیتالله سید محمد کاظم یزدی رحمه الله»، مبلغان، شماره ۱۵۳، رجب ۱۴۳۳ق.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۹ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب التعلیقة علی العروة الوثقی تألیف امامخمینی، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.