اعتدال
اعتدال اعتدال؛ به معنای حدّ وسط، میانه‌روی و برگزیدن راهی میان افراط و تفریط است. امام‌خمینی در آثار خویش به بحث اعتدال، جایگاه، حقیقت و آثار آن توجه داشته و به شکل مفصلی به قاعده عرفانی مراعات نفس وعدم الزام و اجبار آن به عبادت به هنگام بی‌میلی و کراهت اشاره کرده و انجام عبادت همراه با کسالت و بی‌میلی را از مصادیق افراط در عبادت و عدم رعایت اعتدال می‌داند.
اهمیت و جایگاه اعتدال اعتدال در اصطلاح دینی و اخلاقی به معنای حدّ وسط، میانه‌روی و برگزیدن راهی میان افراط و تفریط است. (حوزی، اقرب الموارد، ج۲، ص۷۵۳؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۹، ص۶۱۶۲). در قرآن کریم آیات متعددی درباره رعایت اعتدال در اموری مانند؛ عبادت، عقیده، رفتار و اخلاق ذکر شده و از هرگونه افراط در عبادت به شدت نکوهش شده است. در احادیث نیز موضوع اعتدال بیشتر در قالب قصد و اقتصاد مورد تاکید قرار گرفته است و هرگونه خروج از راه اعتدال نوعی ظلم تلقی شده است. اندیشمندان اسلامی نیز برای هر خصلت روحی دو حالت افراط و تفریط در نظر گرفته و میانه‌روی در آن خصلت را اعتدال می‌دانند و معتقدند هرگونه اضطراب و پیدایش صفات نکوهیده نظیر نفاق و ترس بر اثر خروج از حالت اعتدال می‌باشد. (التبیان، ج۴، ص۲۹۶؛ ما وردی، تفسیری ماوردی، ج۲، ص۱۷۹؛ حرانی، امراض القلوب، ج۱، ص۳۰؛ جوزی، مدارج السالکین، ج۱، ص۴۰۴؛ لیثی واسطی، عیون الحکم والمواعظ، ص۲۴۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱، ص۴۸۳). امام‌خمینی نیز در آثار خویش به بحث اعتدال، جایگاه، حقیقت و آثار آن توجه داشته و به شکل مفصلی به قاعده عرفانی مراعات نفس و عدم الزام و اجبار آن به عبادت به هنگام بی‌میلی و کراهت اشاره و انجام عبادت همراه با کسالت و بی‌میلی را از مصادیق افراط در عبادت و عدم رعایت اعتدال می‌داند. (امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۲۳-۲۸؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۴۷؛ شرح چهل حدیث، ص۴۲۶-۴۳۰؛ سرّ الصلاة، ص۲۵-۲۹؛ کتاب طهارت، ج۲، ص۱۰۵-۱۰۷؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۵۳-۴۵۴).
چیستی اعتدال قرآن کریم امت اسلام را امت وسط معرفی می‌کند که هیچ گونه انحراف و اعوجاج ندارد و همان راه مستقیم می‌باشد، برخلاف اهل کتاب که به جانب تقویت جهات روحی و رهبانیت منحرف شده‌اند و به خلاف مشرکان که به جانب تقویت جهات مادی و طبیعی پرداخته و منکر جهات روحانی و معاد شده‌اند. (طباطبائی، المیزان، ج۱، ص۳۳۰؛ بقلی شیرازی، تفسیر عرائس البیان فی حقایق القرآن، ج۳، ص۳۴۲؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۳۶۰). امام‌خمینی نیز اسلام را نزدیک‌ترین راه وصول به خداوند و رسولش می‌داند و معتقد است رسول اکرم (ص) خود دارای اعتدال حقیقی و استقامت مطلقه بود و مظهر همه اسما و صفات الهی می‌باشد به گونه‌ای که مظهریت اسمی در او بر اسم دیگر غلبه ندارد. به باور ایشان دین اسلام افراط و تفریط ندارد، چه در ناحیه عمل و چه در ناحیه اعتقاد. اما در ناحیه عمل، افراط در ریاضت نفس و عباداتی که بر نفس است، سبب سرکشی و طغیان نفس می‌گردد و زمام آن از دست انسان خارج شده و به هلاکت می‌افتد و در مقابل، رها کردن نفس و غفلت از آن، انسان را به دام شیطان و نفس اماره می‌اندازد. (امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۲۱ و ۲۸۷؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۴۷-۱۴۸). اما در ناحیه اعتقاد نیز اعتدال در آن حفظ ظاهر و باطن شریعت است و افرادی که به ظواهر اکتفا کرده و از باطن آن غفلت می‌کنند، یا آن را انکار می‌کنند و همچنین کسانی که تنها به باطن توجه دارند و ظاهر شریعت را انکار می‌کنند، از صراط مستقیم و اعتدال خارج شده‌اند. (امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۷۹-۸۱؛ ۲۹۰-۲۹۱).
نتیجه اعتدال علمای اخلاق نتیجه اعتدال در قوای نفسانی را، حکمت و پاک دامنی می‌دانند که از تعادل نیروی شهوی و قوای غضب، عفت و شجاعت بدست می‌آید. (ملا صدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۱۱۶؛ نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۸۷ و ۹۵؛ ج۲، ص۱۷). امام‌خمینی نیز در باره اعتدال اخلاقی و نتیجه آن بر این باور است که کنترل هر یک از قوای نفسانی و اصول اخلاقی مربوط آنها سبب رشد فضایل انسانی و اخلاقی خواهد بود؛ زیرا هر یک از این اصول، بنابر مقتضای خود عمل می‌کنند. چنانچه شهوت مقتضی جلب ملایمات است؛ ازاین‌رو، اگر انسان این قوه را مهار نکند، عالم را به فساد می‌کشاند. همچنان که قوه غضب و قوه خیال و شیطنت این گونه است و باید آنها را مهار کرد. بر این اساس، هر یک از اصول یاد شده به منزله دایره‌ای است که نقطه مرکز آن قوه اعتدال است. پس هرچه انسان از این مرکز و حدّ دور شود، از اعتدال و میانه‌روی دور گشته و به طرف افراط و تفریط کشیده می‌شود. (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۵۴-۳۵۷). امام‌خمینی نقاط اعتدال و افراط و تفریط این اصل و قوه را این گونه بیان کرده است: • قوه علمیه: حد اعتدال آن، حکمت، طرف افراط آن، جُربزه و طرف تفریط آن بُله می‌باشد. • قوه غضبیه: حد اعتدال آن، شجاعت، طرف افراط تهور و طرف تفریط جُبن و ترس می‌باشد. • قوه شهویه: حدّ اعتدال آن، عفت، طرف تفریط، خمودی و طرف افراط حرص و تبذیر است. (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۵۷-۳۵۹).
منابع: • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۷۸ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۷ق. • بقلی شیرازی، روزبهان، تفسیر عرایس البیان فی حقائق القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۸م. • جوزی، محمدعلی، مدارج السالکین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۵ق. • حرانی، احمد، امراض القلوب، قاهره، مطبعة السلفیه، ۱۳۹۹ق. • خوری شرتونی، سعید، اقرب الموارد، قم، نشر اسوه، ۱۳۷۴ش. • خوئی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، دار الثقلین، ۱۳۸۴ش. • صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش. • طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق. • کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۳۶۰. • لیثی واسطی، علی‌بن‌محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، نشر دار الحدیث، ۱۳۷۶ش. • ماوردی، علی‌بن‌محمد، تفسیر ماوردی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق. • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، دار الأسوه، ۱۴۱۶ق. • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. • ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م. • نراقی، مهدی، جامع السعادات، قم، نشر آل محمد، ۱۳۸۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی