حرم حضرت معصومه(س)
حرم حضرت معصومه(س) محل دفن حضرت فاطمه معصومه(س)، دختر امام کاظم (ع) در شهر قم است که بنا و وسعت آن در دوره صفویه و قاجاریه و جمهوری اسلامی بسیار گسترش پیدا کرد. این مکان در زمان وفات حضرت معصومه(س) معروف به باغ بابلان در حاشیه شهر قم بود.
امامخمینی در زمان حضور قم بهطور مرتب هر روز پس از درس صبح و گاهی هم پس از درس عصر به حرم مطهر حضرت معصومه (س) مشرف میشدند. همچنین مسجد بالاسر در حرم فاطمه معصومه، از محلهای تحصیل و تدریس امامخمینی در قم است.
حرم حضرت معصومه در انقلاب اسلامی نیز از مکانهای اثرگذار تلقی شده است. این حرم از گذشته ازجمله در نهضت مشروطه نقشآفرین بود و علمای تهران در جریان هجرت به قم در حرم ایشان متحصن شدند. پیش از انقلاب اسلامی، طلاب انقلابی در حرم فاطمه معصومه(س) دعای توسل برگزار میکردند. امام در آبان ۱۳۵۶ش در یک سخنرانی در نجف نیز دربارهٔ اهانت رژیم پهلوی به حرم فاطمه معصومه(س) سخن گفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی امامخمینی در سال ۱۳۵۷ش، در حکمی احمد مولایی را به عنوان تولیت آن انتخاب کرد.
معرفی و جایگاه
حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ق یک سال پس از ورود امام رضا(ع) به مرو، عزم خراسان کرد و چون به ساوه رسید، بیمار شد. موسی بن خَزرَج اشعری، از اشعریان مقیم قم، به ساوه رفت و وی را به قم آورد و در خانه خود منزل داد. مطابق روایتی دیگر، خود حضرت معصومه از خادم خواست که او را به قم بَرَد. بیماری او ۱۷ روز ادامه یافت و به فوت انجامید. جنازهاش را در محلی موسوم به باغ بابلان که اکنون روضهٔ اوست، به خاک سپردند. بابلان، مدفن حضرت معصومه، باغی بود از آنِ موسی اشعری که در کنار رودخانه و بیرون شهر قم بود.[۱] پس از دفن حضرت معصومه در باغ بابلان، روضهٔ وی در طی تاریخ دستخوش دگرگونیهای بسیار شد و بهتدریج بر وسعت و شکوه حرم و بناهای مجاور آن افزوده شد، تا اینکه این مکان به شکوهمندترین و معروفترین زیارتگاههای ایران پس از آستان قدس رضوی تبدیل شد.[۲]
پس از دفن حضرت معصومه، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار او برافراشتند.[۳] در سال ۴۴۷ق امیر ابوالفضل عراقی، وزیر سلجوقی به اشارت شیخ طوسی(۳۸۵–۴۶۰ق) ساختمان جدیدی بنا کرد و گنبدی بر فراز آن برآورد.[۴] در دوره مغول نیز ساختمان عمران یافت. در روزگار صفویان، آستانهٔ حضرت معصومه شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و بارگاه حضرت معصومه را مرتفعتر ساختند و به کاشی آراستند.[۵] نخستین ضریح مرقد، ساختهٔ دوران شاه طهماسب یکم است. در پایان روزگار صفویان که افغانها بر ایران تاختند، حرم حضرت معصومه از این حمله آسیب دید. در روزگار قاجاریان، حرم مطهر شکوه و عظمت روزگار صفویان را بازیافت.[۶] فتحعلی شاه (د ۱۲۵۰ق) سطح حرم را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبهٔ موجود، آیینهکاری دیوارهای حرم نیز در ایام او آغاز شد و در روزگار محمد شاه (د ۱۲۶۴ق) پایان یافت.[۷]
این آستان که در زمان رژیم پهلوی زیر نظر دربار و اوقاف اداره میشد،[۸] پس از پیروزی انقلاب اسلامی امامخمینی در ۱۹/۱۲/۱۳۵۷ در حکمی احمد مولایی را به عنوان تولیت آن انتخاب کرد.[۹] در سال ۱۳۵۹ش مولایی از امامخمینی تقاضا کرد آستانه به صورت مستقل اداره شود که ایشان اجازه داد آستانه و موقوفات آن زیر نظر شخص «فقیه» اداره شود.[۱۰] آستانه فاطمه معصومه (س) از گذشته دارای موقوفات باارزشی بوده و املاک، کتابخانه و موزهای معتبر و آکنده از ذخایر معنویِ نفیس را در خود جای داده است.[۱۱]
زندگی و جایگاه حضرت معصومه(س)
حضرت معصومه(س) فرزند امامموسیبنجعفر(ع) و خواهر امام رضا(ع) است.[۱۲] حضرت معصومه برای دیدن برادر خود امام رضا(ع) از مدینه عازم خراسان شد. ایشان در میانه راه در ساوه بیمار شد و به قم رفت. فاطمه معصومه پس از ورود به قم و هفده روز سکونت در خانه موسیبنخزرج از دنیا رفت.[۱۳] در روایات به زیارت قبر فاطمه معصومه(س) توصیه شده است. بنابر نقل، امامصادق(ع)، امامرضا(ع) و امامجواد(ع) پاداش زیارت یا زیارتِ با معرفت قبر فاطمه معصومه(س) را بهشت شمردهاند.[۱۴]
حضور امام در حرم حضرت معصومه(س)
امامخمینی همانند دیگر علما و بزرگان زیارت فاطمه معصومه(س) را عبادت میدانست[۱۵] و به زیارت ایشان توجه ویژه نشان میداد و به ایشان توسل میجست و ضریح را میبوسید.[۱۶] ایشان در آغاز تدریس در جوانی در یکی از حجرههای صحن بزرگ فاطمه معصومه (س) درس میداد. در این دوره ایشان پس از درس، به حرم مطهر مشرف میشد.[۱۷] به گزارشی (پس از انتقال محل تدریس ایشان از حرم) روزهای چهارشنبه پس از درس به حرم مطهر مشرف میشد و پس از زیارت و نماز از پایین پا به احترام عقب عقب برمیگشت.[۱۸]
در خاطرات نزدیکان امامخمینی آمده است که امام تا وقتی که در قم بودند بهطور مرتب هر روز پس از درس صبح و گاهی هم پس از درس عصر به حرم مطهر حضرت معصومه (س) مشرف میشدند و هیچگاه حرم رفتن ایشان تعطیل نشده بود.[۱۹] ایشان در پاسخ توهین و شبههافکنی علیاکبر حکمیزاده در کتاب اسرار هزارساله دربارهٔ مزارهای اولیای خدا ازجمله فاطمه معصومه (س) یادآور شده حرم آن حضرت از عبادتگاههای بزرگ شیعیان است که شبانهروز در آن خانه، مردم به ذکر خدا مشغولاند و توهین به چنین مسجد و معبدی جز کینه به فرزندان علی (ع) ریشهای ندارد.[۲۰]
مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه
مسجد بالاسر در حرم فاطمه معصومه یا مقابر الشیوخ، از محلهای تحصیل و تدریس امامخمینی در قم است. امامخمینی از سال ۱۳۰۵ش/ ۱۳۴۴ق، به مدت چهار سال، از سیدابوالحسن رفیعی قزوینی شرح منظومه را آموخت.[۲۱] ایشان همچنین از ۱۳۰۶ش/ ۱۳۴۵ق درس خارج فقه را صبحها در مسجد بالاسر در محضر حائری یزدی آغاز کرد.[۲۲] امامخمینی افزون بر تحصیل در مسجد بالاسر، مدت کوتاهی تدریس درس خارج اصول را هم با شمار بالایی از شاگردان در این مَدرس داشت.[۲۳]
پس از تبعید امامخمینی، مجالسی در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) در قم برگزار میشد و در آنجا از امامخمینی نام برده میشد.[۲۴] در اسفند ۱۳۴۳ جمعی از روحانیان در اعتراض به تبعید امامخمینی از کشور، در مسجد بالاسر دعای توسل برگزار کردند.[۲۵]
حرم حضرت معصومه و انقلاب اسلامی
برای بیان اثرگذاریهای آستان مقدس بانوی کرامت در سیاست میتوان به بستنشینیهای مشروطیون در دوره قاجار در حرم مطهر بانوی کرامت اشاره کرد که این سنت از دیرباز وجود داشته و تا دوره پهلوی اول نیز سنت بستنشینی در حرم حضرت معصومه ادامه داشته است.[۲۶] حرم حضرت معصومه(س) که از گذشته ازجمله در نهضت مشروطه نقشآفرین بود و علمای تهران در جریان هجرت به قم در حرم ایشان متحصن شدند؛[۲۷] در دوران نهضت اسلامی نیز یکی از مراکز آن بهشمار میآمد؛ چنانکه در اسفند ۱۳۴۱ امامخمینی در جمع مردم قم و زائران حضرت معصومه سخنرانی مبسوطی کرد و دربارهٔ همهپرسی فرمایشی محمدرضا پهلوی به مردم هشدار داد.[۲۸] ایشان در سیزدهم خرداد ۱۳۴۲ مصادف با عاشورای ۱۳۸۳ق نیز در جمع مردم قم و زوار حرم فاطمه معصومه (س) سخنرانی کرد و به هتک حرمت مدرسه فیضیه و اذیت و کشتن طلاب بهشدت اعتراض کرد و از زائران خواست که به مدرسه فیضیه بروند و جنایتهای مأموران رژیم پهلوی را از نزدیک ببینند.[۲۹] ایشان برخی دیدارهای خود با شخصیتها را در ارتباط با انقلاب اسلامی در حرم قرار میداد.[۳۰] ایشان در آبان ۱۳۵۶ در یک سخنرانی در نجف نیز دربارهٔ اهانت رژیم پهلوی به حرم فاطمه معصومه (س) سخن گفت.[۳۱]
در اوائل دوره تبعید امامخمینی در عراق جلسات دعای توسل پس از نماز مغرب و عشا در رواق بالای سر فاطمه معصومه (س) برگزار میشد و زائران حضرت را به خود جذب میکرد.[۳۲] معمولاً دعا را محمدرضا مؤیدی قمی میخواند و شرکتکنندگان از امامخمینی به عنوان مرجع دور از وطن یاد و برای سلامتی ایشان دعا میکردند. در شبهای پرجمعیت مانند شب جمعه یا وفات و اعیاد ائمه (ع) یک نفر سخنرانی میکرد و طلاب پس از سخنرانی با تغییردادن لباسِ سخنران، او را فراری میدادند. در برخی از شبها مراسم به تظاهرات تبدیل میشد و جمعیت از صحن بزرگ وارد فیضیه میشدند.[۳۳] در نوروز ۱۳۴۴ همزمان با تحویل سال، طلاب انقلابی در حرم فاطمه معصومه (س) دعای توسل برگزار کردند و طلبهای به نام غلامحسین فلاح یزدی با سخنرانی کوتاه با اشاره به قیام پانزده خرداد به تبعید امامخمینی و بازداشت تعداد بسیاری از روحانیان انقلابی اعتراض کرد که با واکنش مأموران مواجه شد.[۳۴] نیروهای رژیم در چند نوبت به این مراسم حمله کردند و تعدادی از شرکتکنندگان در مراسم دعا بازداشت و زندانی شدند؛ چنانکه در یک نوبت هجده نفر بازداشت و روانه زندان شدند تا آنکه مأموران دولتی این جلسه را تعطیل کردند.[۳۵]
در دهه ۳۰ هجری شمسی نیز فدائیان اسلام به برکت حوزه علمیه و آستان مقدس حضرت معصومه در قم فعال بودند و تجمعات و سخنرانیهای فدائیان اسلام در حرم شکل میگرفت. فضای سیاسی اجتماعی قم در دهه ۳۰ و شهدایی که از آن دوره در حرم مدفون هستند نشان میدهد که حرم حضرت معصومه از اثرگذاری ویژهای در امور سیاست برخوردار بوده و همین تأثیر شهر مقدس قم در سیاست زمینه قیام امامخمینی در دهه چهل و پنجاه را فراهم کرد.[۳۶]
مدفونان در حرم
در حرم حضرت معصومه عالمان مشهوری دفن شدهاند؛ از جمله: قطبالدین راوندی، شیخ فضلالله نوری، سیدحسین بروجردی، عبدالکریم حائری یزدی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، سید محمدتقی خوانساری، سید احمد خوانساری، محمدحسین طباطبایی، مهدی حائری یزدی مرتضی مطهری، سیدرضا بهاءالدینی، محمدتقی بهجت، محمد مفتح.[۳۷]
پانویس
- ↑ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ عباسزاده، «نگاهی به ساخت و سازهای حرم حضرت معصومه (س)»، ص۲۶.
- ↑ عباسزاده، «نگاهی به ساخت و سازهای حرم حضرت معصومه (س)»، ص۲۶.
- ↑ رحمتی، «نقوش طبیعت گرایانه در تزیینات حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم»، ص۱۰۰.
- ↑ رحمتی، «نقوش طبیعت گرایانه در تزیینات حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم»، ص۱۰۰.
- ↑ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۳، ص۲۱۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۳، ص۲۱۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۳، ص۲۱۹.
- ↑ سجادی، آستانه حضرت معصومه (س)، ص۲۸۷–۲۸۸.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ص۳۰۹.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ص۵۶۷.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ص۳۲۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۴۸، ص۳۱۶ و ص۳۱۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲، ۱۲.
- ↑ کرجی، قم و مرجعیت، ۱۵.
- ↑ صابری همدانی، مصاحبه، ج۴، ص۴۷۱.
- ↑ کرجی، قم و مرجعیت، ص۱۵؛ مسعودی، مصاحبه، ص۱۰.
- ↑ «امامخمینی هر روز به حرم حضرت معصومه(س) مشرف میشدند»، پرتال امامخمینی؛ رسولی محلاتی، مصاحبه، ۶۴.
- ↑ امامخمینی، کشف اسرار، ص۲۷۰.
- ↑ مؤسسه تنظیم، مقدمه تقریرات، ج۱، ص۱۰؛ شریفرازی، آثار الحجه، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ شریفرازی، آثار الحجه، ج۱، ص۵۹.
- ↑ مطهری، خاطرات، ص۸۰.
- ↑ احمدی، خاطرات آیتالله گرامی، ص۲۸۴–۲۸۵.
- ↑ اسناد انقلاب اسلامی، ج۳، ص۱۶۳.
- ↑ «نقش حرم حضرت معصومه(س) در نهضت امامخمینی(ره)»، پایگاه خبری آستان مقدس حضرت معصومه.
- ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ص۱۵۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۱۵۱ و ص۱۵۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۲۴۳ و ص۲۴۵.
- ↑ عسکراولادی، خاطرات، چاپشده در امامخمینی و هیئتهای دینی مبارز، ص۱۹۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۳، ص۲۶۱.
- ↑ رحیمیان، در سایه آفتاب، ص۲۵.
- ↑ روحانی، خاطرات حجتالاسلام و المسلمین دکتر حسن روحانی، ص۲۴۰.
- ↑ روحبخش، صلوات سیاسی، ص۲۱/۴۴.
- ↑ رحیمیان، در سایه آفتاب، ص۲۶.
- ↑ «نقش حرم حضرت معصومه(س) در نهضت امامخمینی(ره)»، پایگاه خبری آستان مقدس حضرت معصومه.
- ↑ «چه کسانی در حرم حضرت معصومه(س) مدفون هستند؟»، ایسنا.
منابع
- احمدی، محمدرضا، خاطرات آیتالله محمدعلی گرامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
- ابنقولویه، جعفربنمحمد، کامل الزیارات، تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- اسناد انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله کشف اسرار، تهران، محمد، بیتا.
- «امامخمینی هر روز به حرم حضرت معصومه(س) مشرف میشدند»، پرتال امامخمینی، انتشار: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش، بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «چه کسانی در حرم حضرت معصومه(س) مدفون هستند؟»، ایسنا، ۲۶ اسفند ۱۳۹۲ش، بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- رحمتی، سیدمحمدحسین، «نقوش طبیعتگرایانه در تزیینات حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم»، نقش مایه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش.
- رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، تهران، حضور، چاپ هفتم، ۱۳۷۸ش.
- رسولی محلاتی، سیدهاشم، مصاحبه، مجله حوزه، شماره ۳۷–۳۸، ۱۳۶۹ش.
- روحبخش، رحیم، صلوات سیاسی، تبیین راهکار حفظ نام و یاد امامخمینی در دوره تبعید، مجله زمانه، شماره ۲۱، ۱۳۸۳ش.
- روحانی، حسن، خاطرات حجتالاسلام و المسلمین دکتر حسن روحانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه ایران، تهران، مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- سجادی، صادق، آستانه حضرت معصومه (س)، چاپشده در شناختنامه حضرت فاطمه معصومه (س)، تدوین علیاکبر زمانینژاد، قم، کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- شریفرازی، محمد، آثار الحجة و دائرةالمعارف حوزه علمیه قم، قم، دارالکتاب، ۱۳۳۲ش.
- صابری همدانی، احمد، مصاحبه، چاپشده در پابهپای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- طبری امامی، محمدبنجریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- عباسزاده، عبدالرضا، «نگاهی به ساخت و سازهای حرم حضرت معصومه (س)»، باستانپژوهی، شماره ۱۳، پاییز ۱۳۸۴ش
- عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ق.
- عسکراولادی مسلمان، حبیبالله، خاطرات، چاپشده در امامخمینی و هیئتهای دینی مبارز، به اهتمام محمدجواد مرادینیا، تهران، عروج، ۱۳۸۷ش.
- قمی، حسنبنمحمد، تاریخ قم، ترجمه حسنبنعلی عبدالملک، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- کرجی، علی، قم و مرجعیت، آستانه مقدسه قم، قم، زائر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مسعودی، علیاکبر، مصاحبه، مجله فرهنگ کوثر، شماره ۱۲، ۱۳۷۶ش.
- مطهری، محمدتقی، خاطرات چاپشده در پارهای از خورشید، گفتهها و ناگفتهها از زندگی استاد شهید مرتضی مطهری، تدوین امیررضا ستوده و حمیدرضا سیدناصری، تهران، ذکر، ۱۳۷۸ش.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب تقریرات فلسفه امامخمینی، تقریر سیدعبدالغنی اردبیلی، تهران، ۱۳۸۵ش.
- «نقش حرم حضرت معصومه(س) در نهضت امامخمینی(ره)»، پایگاه خبری آستان مقدس حضرت معصومه، بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش.